1. Giriş

Paris Ceza Mahkemesi’nin Lafarge ve üst düzey yöneticileri hakkında verdiği mahkûmiyet kararı, çok uluslu şirketlerin çatışma bölgelerinde yürüttükleri faaliyetler bakımından cezai sorumluluğun sınırlarını radikal biçimde genişleten bir dönüm noktasıdır. Bu karar, şirketlerin doğrudan ya da dolaylı olarak terör örgütleriyle ekonomik ilişki kurmalarının, hangi hukuki nitelendirmeyle yapılmış olursa olsun, ağır ceza hukuku yaptırımlarına tabi olacağını açık şekilde ortaya koymaktadır.

2. Olayın Arka Planı

Olay, Suriye İç Savaşı sırasında Lafarge’ın Suriye’nin kuzeyinde bulunan Jalabiya çimento fabrikasını faal tutma çabasıyla ilgilidir. Mahkeme bulgularına göre şirket, 2013 – 2014 yılları arasında yaklaşık €5.6 milyon (yaklaşık 6.5 milyon USD) tutarında ödemeyi, bölgeyi kontrol eden silahlı gruplara aktarmıştır. Bu ödemelerin bir kısmının ISIS (DEAŞ) dahil olmak üzere terör örgütlerine yapıldığı tespit edilmiştir. Ödemeler;

• aracılar vasıtasıyla,
• sözde ticari işlemler, hammadde temini veya “vergi” ödemeleri adı altında,
• sistematik ve süreklilik arz edecek şekilde gerçekleştirilmiştir.

Mahkeme bu yapıyı açık şekilde “organize, örtülü ve yasa dışı bir finansman sistemi” olarak nitelendirmiştir.

3. Mahkemenin Hukuki Nitelendirmesi

Mahkeme, olayda yalnızca münferit ödeme ilişkilerinin değil, bilinçli olarak kurulan bir ekonomik düzenin bulunduğunu kabul etmiştir. Bu kapsamda:

• Şirketin ödemeleri, terör örgütlerinin kontrol ettiği bölgelerde faaliyet gösterebilmek amacıyla yapılmıştır.
• Bu ödemeler, söz konusu örgütlerin finansal kapasitesini artırmış ve operasyonel varlıklarını sürdürmelerine katkı sağlamıştır.
• Dolaylı ekonomik katkı dahi terörün finansmanı suçu kapsamında değerlendirilmiştir.

Daha da önemlisi, mahkeme, yapılan ödemeler ile terör faaliyetleri arasında ekonomik nedensellik bağı kurmuş ve bu tür finansal ilişkilerin nihai olarak terör eylemlerine dönüşebileceğini açıkça ortaya koymuştur.

4. “Business Necessity” Savunmasının Reddedilmesi

Sanıklar tarafından ileri sürülen temel savunma, şirket faaliyetlerinin sürdürülmesi ve çalışanların korunması amacıyla bu ödemelerin zorunlu olduğu yönündedir. Mahkeme bu savunmayı açık biçimde reddetmiştir. Karara göre:

• Ticari faaliyetlerin devamı, terör örgütleriyle ekonomik ilişki kurulmasını meşrulaştırmaz.
• Zorunluluk iddiası, sistematik ve süreklilik arz eden finansman ilişkilerini ortadan kaldırmaz.
• Şirketler, yüksek riskli bölgelerde faaliyet göstermeyi tercih ettikleri ölçüde doğacak hukuki sonuçları üstlenir.

Bu yaklaşım, “işin devamlılığı” (business continuity) argümanının ceza hukuku bakımından geçerli bir savunma olmadığını kesin şekilde ortaya koymaktadır.

5. Kâr Motivasyonu ve Kurumsal Sorumluluk

Mahkeme, ödemelerin yalnızca güvenlik gerekçesiyle değil, esasen şirketin ticari faaliyetlerini sürdürme ve ekonomik çıkarlarını koruma amacıyla yapıldığını tespit etmiştir. Bu tespit, hukuki değerlendirme bakımından kritik önemdedir. Zira:

• Kâr motivasyonu ile yapılan ödemeler, suçun manevi unsurunu güçlendirmektedir.
• Ticari çıkar ile terör örgütlerine sağlanan finansman arasındaki bağ, cezai sorumluluğu ağırlaştırmaktadır.

Bu çerçevede, şirketin ekonomik tercihleri doğrudan ceza hukuku sorumluluğuna dönüşmüştür.

6. Şirket ve Yönetici Sorumluluğu

Mahkeme, yalnızca şirketi değil, aynı zamanda üst düzey yöneticileri de şahsen sorumlu tutmuştur. Bu kapsamda eski CEO Bruno Lafont başta olmak üzere yöneticiler hakkında hapis cezaları verilmiştir. Bu durum:

• Kurumsal karar alma süreçlerinin bireysel cezai sorumluluk doğurduğunu,
• Yönetim kurulu ve üst düzey yöneticilerin “bilme veya bilmesi gerekme” standardı altında değerlendirildiğini,
• Pasif kalmanın dahi sorumluluk doğurabileceğini

açık biçimde göstermektedir.

7. Uyum (Compliance) ve Risk Yönetimi Açısından Sonuçlar

Bu karar, şirketler için açık bir uyarı niteliğindedir:

Yüksek Riskli Bölgelerde Faaliyet = Yüksek Cezai Risk:  Çatışma bölgelerinde faaliyet gösteren şirketler, doğrudan ceza hukuku sorumluluğu altına girmektedir.

Dolaylı Ödemeler de Suç Kapsamındadır: Aracılar, tedarik zinciri veya üçüncü taraflar üzerinden yapılan ödemeler sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Uyum Programı Eksikliği Kritik Bir Zafiyettir: Etkili bir yaptırım uyumu (sanctions compliance) ve risk kontrol mekanizmasının bulunmaması ağır sonuçlar doğurur.

“Çıkış Stratejisi” Bir Yükümlülüktür: Şirketler, hukuka aykırı risklerin ortaya çıktığı durumlarda faaliyetlerini sonlandırmakla yükümlü kabul edilmektedir.

8. Türk Hukuku Açısından Değerlendirme

Türk hukukunda da terörün finansmanı suçu ağır yaptırımlara tabidir. Her ne kadar tüzel kişilerin doğrudan cezai sorumluluğu sınırlı olsa da:

• güvenlik tedbirleri,
• idari yaptırımlar,
• malvarlığına el koyma

gibi sonuçlar söz konusu olabilmektedir. Bu karar, Türk şirketleri bakımından özellikle yurtdışı faaliyetlerde yüksek riskli coğrafyalara yönelik uyum politikalarının yeniden yapılandırılmasını zorunlu kılmaktadır.

9. Sonuç ve Stratejik Değerlendirme

Lafarge kararı, çok uluslu şirketlerin çatışma bölgelerinde faaliyet göstermesinin yalnızca ticari değil, aynı zamanda ağır ceza hukuku sonuçları doğuran stratejik bir tercih olduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Bu kararın ortaya koyduğu temel ilke nettir: « Terör örgütleriyle doğrudan veya dolaylı ekonomik ilişki kuran şirketler, bu ilişkiyi hangi ticari gerekçeyle açıklarsa açıklasın, ceza hukuku sorumluluğundan kaçamaz« . Bu nedenle şirketler için:

• güçlü bir  uyum (compliance) altyapısı kurulması,
• yüksek riskli pazarlarda faaliyet kararlarının yeniden değerlendirilmesi,
• yönetim düzeyinde hukuki risk farkındalığının artırılması

artık bir tercih değil, zorunluluk haline gelmiştir.