Giriş

Avrupa Parlamentosu (AP), 17 Haziran 2026 tarihinde kabul ettiği “2025 Commission Report on Türkiye” başlıklı kararla Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerine ilişkin son yılların en kapsamlı siyasi değerlendirmelerinden birini ortaya koymuştur. Her ne kadar rapor hukuken bağlayıcı bir belge niteliği taşımıyor olsa da, Avrupa Birliği kurumlarının ve birçok üye devletin Türkiye’ye ilişkin yaklaşımını yansıtması bakımından önemli bir referans metni olarak kabul edilmektedir. Raporun genel çerçevesi incelendiğinde dikkat çekici bir ikili yaklaşım görülmektedir. Bir yandan Avrupa Parlamentosu, Türkiye’nin demokrasi, hukukun üstünlüğü, temel haklar ve yargı bağımsızlığı alanlarında ciddi gerileme yaşadığını savunmaktadır. Diğer yandan ise Türkiye’nin Avrupa güvenliği, NATO, enerji arz güvenliği, göç yönetimi, ticaret ve bölgesel istikrar bakımından vazgeçilmez bir ortak olduğunu kabul etmektedir. Bu durum, son yıllarda Avrupa Birliği içerisinde giderek güçlenen yeni bir yaklaşımın yansımasıdır. Buna göre Türkiye artık yalnızca bir aday ülke olarak değil; aynı zamanda Avrupa’nın güvenlik, ekonomi ve dış politika mimarisinin ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle rapor yalnızca üyelik sürecine ilişkin bir değerlendirme olarak okunmamalıdır. Metin aynı zamanda Avrupa Birliği’nin Türkiye ile ilişkilerinde hangi alanlarda iş birliğini sürdürmek istediğini ve hangi alanlarda ciddi endişeler taşıdığını ortaya koymaktadır.

Özellikle uluslararası yatırımcılar, finans kuruluşları, ihracatçılar, savunma sanayii şirketleri ve çok uluslu şirketler açısından raporun içeriği yalnızca siyasi bir tartışma değildir. Hukuki öngörülebilirlik, yatırım güvenliği, yaptırım riskleri, AML/CFT yükümlülükleri, kurumsal uyum sistemleri ve uluslararası uyuşmazlık çözümü bakımından da önemli mesajlar içermektedir. Bu çalışmada Avrupa Parlamentosu’nun 2025 Türkiye Raporu; hukuk devleti, demokratik yönetişim, yaptırımlar, uyum sistemleri (compliance), kara para aklamayla mücadele (AML), yabancı yatırımlar ve uluslararası tahkim perspektiflerinden değerlendirilecektir.

Yeni Denge: Üyelik Sürecinden Stratejik Ortaklığa

Avrupa Parlamentosu raporunun en önemli sonuçlarından biri, Türkiye’nin Avrupa Birliği ile ilişkilerinde yeni bir dönemin fiilen başlamış olduğunu ortaya koymasıdır. Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne adaylık süreci 1999 yılında Helsinki Zirvesi’nde resmen başlamış, 2005 yılında ise katılım müzakereleri açılmıştır. Ancak son yıllarda yaşanan siyasi gelişmeler nedeniyle üyelik süreci büyük ölçüde durmuş durumdadır.

Rapora göre bu durgunluğun temel nedeni ekonomik göstergeler değil; demokrasi, temel haklar ve hukuk devleti alanlarında yaşanan gelişmelerdir. Avrupa Parlamentosu, bu alanlarda kayda değer ilerleme sağlanmadığı sürece üyelik perspektifinin yeniden canlandırılmasının mümkün görünmediği görüşündedir. Bununla birlikte raporun dikkat çekici yönü, Türkiye ile ilişkilerin tamamen koparılmasını önermemesidir. Aksine Parlamento;

• Gümrük Birliği’nin güncellenmesini,
• ticari ilişkilerin geliştirilmesini,
• enerji iş birliğinin güçlendirilmesini,
• göç yönetiminde koordinasyonun sürdürülmesini,
• savunma ve güvenlik alanlarında iş birliğinin devam ettirilmesini,

desteklemektedir. Bu yaklaşım, Avrupa Birliği’nin Türkiye’yi artık yalnızca bir aday ülke olarak değil, aynı zamanda vazgeçilmez bir stratejik ortak olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Dolayısıyla raporun temel mesajı şu şekilde özetlenebilir: Türkiye’nin Avrupa Birliği üyelik perspektifi zayıflamış olsa da, Avrupa’nın güvenliği ve ekonomik istikrarı açısından taşıdığı stratejik önem devam etmektedir.

Hukukun Üstünlüğü ve Yargı Bağımsızlığı

Avrupa Parlamentosu raporunun tamamı incelendiğinde, metnin merkezinde yer alan temel konunun hukuk devleti olduğu görülmektedir. Aslında raporda yer alan birçok eleştiri, doğrudan veya dolaylı olarak yargının işleyişi, kuvvetler ayrılığı ve temel hakların korunması ile ilişkilendirilmektedir. Parlamentonun değerlendirmesine göre son yıllarda yaşanan gelişmeler, Türkiye’nin Avrupa Birliği üyelik sürecinde en kritik fasıllar olarak kabul edilen yargı ve temel haklar alanlarında ilerleme kaydedemediğini göstermektedir. Rapor, özellikle yargı bağımsızlığı, hâkim ve savcıların kurumsal güvenceleri, yüksek mahkeme kararlarının uygulanması ve siyasi nitelikli davalara ilişkin endişeleri ön plana çıkarmaktadır.

Bu noktada dikkat çekici husus, raporun yalnızca belirli davalara veya belirli siyasi aktörlere odaklanmamasıdır. Avrupa Parlamentosu, sorunun münferit olaylardan ziyade yapısal bir niteliğe sahip olduğu görüşünü ortaya koymaktadır. Özellikle şu başlıklar öne çıkmaktadır:

• Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun yapısı,
• Yargı organlarının kurumsal bağımsızlığı,
• Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmasına ilişkin tartışmalar,
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının infazı,
• Uzun tutukluluk uygulamaları,
• Gizli tanık kullanımına ilişkin eleştiriler,
• İfade özgürlüğü davaları.

Raporun en önemli yönlerinden biri ise hukuk devleti konusunu yalnızca insan hakları meselesi olarak ele almamasıdır. Avrupa Parlamentosu, hukuk devleti ile ekonomik güven arasında doğrudan bağlantı kurmaktadır. Gerçekten de modern yatırım ortamlarında hukuki güvenlik yalnızca bireysel hakların korunması açısından değil, ekonomik öngörülebilirlik bakımından da kritik öneme sahiptir. Bir yatırımcının sözleşmesinin uygulanacağına, mülkiyet hakkının korunacağına ve uyuşmazlıkların tarafsız şekilde çözümleneceğine dair güven duyması, yatırım kararlarının temel unsurlarından biridir. Bu nedenle Avrupa Parlamentosu’nun hukuk devleti eleştirileri yalnızca siyasi bir tartışma olarak değerlendirilmemelidir. Raporun bu bölümü aynı zamanda yatırım ortamına ilişkin değerlendirmelerin de temelini oluşturmaktadır.

Türkiye’nin Bakış Açısı ve Karşı Argümanlar

Raporda yer alan değerlendirmelerin tamamının Türkiye tarafından kabul edildiğini söylemek mümkün değildir. Türk makamları uzun süredir;

• Terörle mücadele koşullarının dikkate alınmadığını,
• Güvenlik tehditlerinin yeterince anlaşılmadığını,
• Avrupa Parlamentosu’nun siyasi saiklerle hareket ettiğini,
• Bazı değerlendirmelerin objektiflikten uzak olduğunu,

savunmaktadır. Özellikle 15 Temmuz darbe girişimi sonrasında ortaya çıkan güvenlik ortamı, sınır ötesi terör tehditleri, düzensiz göç baskısı ve bölgesel çatışmalar Türkiye tarafından sıklıkla vurgulanmaktadır. Bu nedenle raporun daha sağlıklı değerlendirilmesi için hem Avrupa Parlamentosu’nun eleştirilerinin hem de Türkiye’nin güvenlik ve egemenlik temelli argümanlarının birlikte dikkate alınması gerekir. Ancak buna rağmen Avrupa Birliği kurumlarının uzun yıllardır benzer konularda eleştiri yönelttiği de göz ardı edilmemelidir. Dolayısıyla raporda dile getirilen hususlar yalnızca geçici siyasi tartışmalar olarak değerlendirilmemeli, aynı zamanda Avrupa Birliği’nin Türkiye’ye ilişkin uzun vadeli beklentilerinin bir yansıması olarak okunmalıdır.

Akın Gürlek ve AB İnsan Hakları Yaptırımları Tartışması

2025 Avrupa Parlamentosu Türkiye Raporu’nun uluslararası basında en fazla yankı uyandıran bölümü, dönemin İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı ve mevcut Adalet Bakanı Akın Gürlek hakkında yapılan değerlendirmeler olmuştur. Avrupa Parlamentosu ilk kez bir Türk Adalet Bakanını açık şekilde ismen anmakta ve insan hakları ihlallerinden sorumlu olduğu düşünülen kişiler hakkında yaptırım değerlendirmesi yapılması çağrısında bulunmaktadır. Bu gelişme birkaç nedenle önem taşımaktadır. Birincisi, Avrupa Birliği kurumlarının Türkiye’deki hukuk devleti tartışmasını kurumsal düzeyden bireysel sorumluluk düzeyine taşımaya başlamasıdır. İkincisi ise Avrupa Birliği’nin son yıllarda geliştirdiği insan hakları yaptırımları sisteminin Türkiye bağlamında ilk kez bu kadar açık şekilde gündeme getirilmesidir. Ancak burada hukuki açıdan önemli bir ayrım yapılmalıdır. Avrupa Parlamentosu yaptırım uygulama yetkisine sahip değildir. Parlamento yalnızca tavsiyede bulunabilir. Yaptırım uygulanabilmesi için Avrupa Birliği Konseyi’nin karar alması gerekir. Dolayısıyla raporda yer alan ifadeler doğrudan yaptırım anlamına gelmemektedir. Bununla birlikte siyasi açıdan bakıldığında raporun sembolik etkisi küçümsenmemelidir. Çünkü Avrupa Birliği kurumları ilk kez belirli kamu görevlilerinin bireysel sorumluluklarını tartışmaya açmaktadır. Bu durumun ilerleyen yıllarda Avrupa Birliği-Türkiye ilişkilerinde yeni tartışma alanları yaratması muhtemeldir.

AB Küresel İnsan Hakları Yaptırım Rejimi Nedir?

Avrupa Birliği’nin Küresel İnsan Hakları Yaptırım Rejimi, sıklıkla Avrupa’nın “Magnitsky Rejimi” olarak anılmaktadır. Bu sistem;

• İşkence,
• Keyfi gözaltı,
• İnsanlığa karşı suçlar,
• Yargısız infazlar,
• Zorla kaybetmeler,

gibi ağır insan hakları ihlallerinden sorumlu olduğu değerlendirilen kişi ve kuruluşlara yönelik yaptırımlar uygulanmasına imkân vermektedir. Bu yaptırımlar arasında:

• Malvarlığı dondurma,
• Seyahat yasağı,
• Mali kaynak sağlama yasağı,

bulunmaktadır. Uygulamada ise yaptırım kararı alınması oldukça istisnai bir durumdur. Çünkü karar alınabilmesi için üye devletlerin siyasi mutabakatı gerekmektedir. Bu nedenle Avrupa Parlamentosu’nun çağrısı ile fiili yaptırım kararı arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Yine de raporun bu bölümü, Avrupa Birliği’nin insan hakları ve hukuk devleti konularını dış politika araçlarıyla ilişkilendirme eğiliminin güçlendiğini göstermektedir.

Yatırımcılar Bu Rapordan Ne Anlamalı?

Birçok yatırımcı ve şirket yöneticisi Avrupa Parlamentosu raporlarını yalnızca siyasi belgeler olarak değerlendirme eğilimindedir. Oysa uluslararası yatırım kararları açısından bu tür raporlar önemli sinyaller içermektedir. Özellikle çok uluslu şirketler, yatırım fonları, kalkınma bankaları ve ihracat kredi kuruluşları bir ülkeye ilişkin risk analizleri yaparken yalnızca ekonomik verileri incelememektedir. Aşağıdaki unsurlar da giderek daha fazla önem kazanmaktadır:

• Hukuki öngörülebilirlik,
• Kurumsal istikrar,
• Yargı bağımsızlığı algısı,
• Yolsuzlukla mücadele kapasitesi,
• İnsan hakları performansı,
• Uyum riskleri.

Bu nedenle Avrupa Parlamentosu raporları tek başına yatırım kararlarını belirlemese de, yatırımcıların risk değerlendirmelerinde kullanılan kaynaklardan biri olarak kabul edilmektedir. Özellikle enerji, teknoloji, savunma sanayii, altyapı ve finans sektörlerinde faaliyet gösteren yatırımcılar açısından hukuki güvenlik ve düzenleyici öngörülebilirlik büyük önem taşımaktadır. Raporun iş dünyasına verdiği temel mesaj şu şekilde özetlenebilir: Türkiye önemli fırsatlar sunmaya devam etmektedir; ancak yatırımcıların hukuki, düzenleyici ve uyum risklerini daha dikkatli yönetmeleri gerekmektedir.

Savunma Sanayii, yaptırımlar ve İhracat Kontrolleri Açısından Raporun Anlamı

2025 Avrupa Parlamentosu Türkiye Raporu’nun dikkat çeken özelliklerinden biri, savunma ve güvenlik alanındaki iş birliğinin stratejik önemini kabul ederken, aynı zamanda Türkiye’nin Avrupa Birliği Ortak Dış ve Güvenlik Politikası (CFSP) ile uyum düzeyine yönelik eleştirilerini sürdürmesidir. Bu durum ilk bakışta çelişkili gibi görünse de aslında Avrupa Birliği’nin Türkiye’ye yönelik güncel yaklaşımını yansıtmaktadır. Bir tarafta;

• NATO’nun güney kanadının güvenliği,
• Karadeniz’deki istikrar,
• Ukrayna savaşı,
• enerji güvenliği,
• göç yönetimi,

gibi alanlarda Türkiye’nin oynadığı kritik rol bulunmaktadır. Diğer tarafta ise Avrupa Birliği’nin yaptırımlar, dış politika ve insan hakları konularında Ankara’dan daha yüksek düzeyde uyum beklentisi vardır. Bu ikili yapı, önümüzdeki yıllarda özellikle savunma sanayii ve yüksek teknoloji sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler açısından önemli sonuçlar doğuracaktır.

Geçmişte yaptırımlar daha çok devletleri ilgilendiren diplomatik araçlar olarak görülürdü. Bugün ise durum farklıdır. ABD, Avrupa Birliği ve Birleşik Krallık yaptırımları;

• bankaları,
• ihracatçıları,
• lojistik şirketlerini,
• savunma sanayii yüklenicilerini,
• teknoloji şirketlerini,

doğrudan etkileyebilmektedir. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında yaptırımların dolanılmasına ilişkin denetimler ciddi ölçüde artmıştır. Bu kapsamda Türkiye’de faaliyet gösteren şirketler açısından aşağıdaki risk alanları önem kazanmaktadır:

Bir ürünün veya teknolojinin kime satıldığı kadar, nihai olarak kim tarafından kullanılacağı da önemlidir. Şirketlerin yalnızca kendi faaliyetlerinden değil, distribütörlerinin, acentelerinin ve iş ortaklarının faaliyetlerinden kaynaklanan riskleri de yönetmeleri beklenmektedir. Sivil amaçlarla kullanılabilen ancak askeri uygulamalara da konu olabilecek ürünler üzerindeki denetimler giderek sıkılaşmaktadır. Hassas elektronik sistemler, havacılık teknolojileri, yazılımlar ve ileri mühendislik ürünleri daha yoğun incelemeye tabi tutulmaktadır. Bu nedenle Avrupa Parlamentosu raporu doğrudan teknik yaptırım kurallarını düzenlemese bile, Avrupa Birliği’nin Türkiye’den beklentilerinin hangi yönde geliştiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Önümüzdeki dönemde özellikle savunma, havacılık ve ileri teknoloji sektörlerinde faaliyet gösteren şirketlerin;

• Gümrük Controlleri Uyum Programları,
• Yaptırımlar Uyum Programları,
• Üçüncü Taraf Risk Yönetimi Sistemleri,
• Nihai Kullanıcı Denetim Mekanizmaları,
• Kurumsal İç Denetim Süreçleri,

oluşturmaları artık bir tercih değil, ticari zorunluluk haline gelmektedir. Avrupa Birliği ile çalışan şirketler bakımından yaptırım uyumu yalnızca hukuki bir gereklilik değil; aynı zamanda uluslararası pazarlara erişimin ön koşulu haline gelmiştir.

Kara Paranın Aklanmasının Önlenmesi ve Uyum Perspektifi  

Raporun iş dünyası açısından en önemli mesajlarından biri, uluslararası uyum standartlarının giderek yükseldiği gerçeğidir. Avrupa Parlamentosu, Türkiye’nin FATF Gri Listesi‘nden çıkmasını olumlu karşılamakla birlikte, bu gelişmenin sürecin sonu değil başlangıcı olduğunu ima etmektedir. Aslında Avrupa Birliği’nin son yıllardaki yaklaşımı oldukça açıktır: Sadece kara para aklama ile mücadele yeterli değildir. Şirketlerden aynı zamanda;

• kurumsal şeffaflık,
• etik yönetim,
• insan hakları uyumu,
• yaptırım uyumu,
• tedarik zinciri denetimi,

beklenmektedir. Bu nedenle AML artık tek başına bir finansal suçlar konusu olmaktan çıkmıştır. AML ile;

• ESG,
• İnsan Hakları Durum Tespiti,
• Yolsuzlukla Mücadele,
• Kurumsal Yönetişim,

arasındaki bağ giderek güçlenmektedir. Avrupa Birliği son yıllarda çok sayıda yeni düzenlemeyi yürürlüğe koymuştur. Bunlar arasında:

• AML Package,
• AMLA,
• CSRD,
• CSDDD,
• EU AI Act,
• NIS2,

öne çıkmaktadır. Bu düzenlemelerin ortak özelliği, şirketlerin yalnızca kendi faaliyetlerinden değil, tüm değer zincirlerinden sorumlu tutulmasıdır. Bu nedenle Türkiye’de faaliyet gösteren ve Avrupa ile iş yapan şirketlerin yalnızca yerel mevzuata uyum sağlamaları artık yeterli değildir. Uluslararası beklentilere de uyum göstermeleri gerekmektedir.

Geçmişte uyum, maliyet unsuru olarak görülürdü. Bugün ise durum tersine dönmektedir. Güçlü uyum sistemlerine sahip şirketler:

• daha kolay finansman bulabilmekte,
• uluslararası ortaklıklara daha rahat erişebilmekte,
• yatırımcı güveni kazanabilmekte,
• yaptırım ve itibar risklerini azaltabilmektedir.

Bu nedenle raporun compliance alanındaki en önemli mesajı şu şekilde özetlenebilir: Kurumsal uyum artık yalnızca hukuki bir yükümlülük değil, kurumsal rekabet gücünün temel unsurlarından biridir.

Yabancı Yatırımcılar Açısından Raporun Anlamı

Raporun yatırım ortamına ilişkin değerlendirmeleri, uluslararası yatırımcılar tarafından dikkatle incelenecek bölümler arasında yer almaktadır. Avrupa Parlamentosu, Türkiye ekonomisinin büyüklüğünü, üretim kapasitesini ve Avrupa ile entegrasyonunu kabul etmektedir. Gerçekten de Türkiye;

• Avrupa’nın önemli üretim merkezlerinden biridir,
• geniş iç pazara sahiptir,
• güçlü sanayi altyapısı sunmaktadır,
• Avrupa, Orta Doğu ve Asya arasında stratejik konumdadır.

Bu avantajlar yabancı yatırımcılar açısından önemini korumaktadır. Ancak günümüzde yatırım kararları yalnızca ekonomik göstergelere dayanmamaktadır. Yatırımcılar artık şu sorulara da cevap aramaktadır:

• Sözleşmeler ne kadar güvenli?
• Uyuşmazlıklar nasıl çözülüyor?
• Düzenleyici ortam ne kadar öngörülebilir?
• Yargı sistemi ne kadar güven veriyor?
• Uyum riskleri ne kadar yönetilebilir?

Raporun temel yaklaşımı, ekonomik potansiyelin güçlü olduğu ancak hukuki güven ortamının güçlendirilmesinin yatırımcı güvenini artıracağı yönündedir. Bu nedenle rapor yalnızca siyasi eleştiriler olarak okunmamalıdır. Aynı zamanda yatırım ortamına ilişkin uluslararası algının nasıl şekillendiğini gösteren önemli bir belge olarak değerlendirilmelidir.

Uluslararası Tahkim ve Uyuşmazlık Çözümü 

Uluslararası yatırımcılar açısından yatırım kararının en önemli unsurlarından biri, olası uyuşmazlıkların nasıl çözüleceğidir. Bu nedenle raporda yer alan hukuk devleti ve yargı bağımsızlığı tartışmaları, tahkim perspektifinden de değerlendirilmelidir. Son yıllarda uluslararası ticarette tahkimin önemi sürekli artmaktadır. Özellikle:

• enerji projeleri,
• savunma sanayii sözleşmeleri,
• teknoloji transferleri,
• ortak girişimler,
• uluslararası inşaat projeleri,

gibi yüksek değerli işlemlerde tahkim standart uyuşmazlık çözüm yöntemi haline gelmiştir. Bunun temel nedeni yatırımcıların tarafsız ve uzmanlaşmış bir uyuşmazlık çözüm mekanizması aramasıdır.

Her ne kadar rapor yargı sistemine yönelik eleştiriler içerse de Türkiye’nin tahkim alanında önemli avantajları bulunmaktadır. Bunlar arasında:

• New York Sözleşmesi’ne taraf olması,
• yabancı tahkim kararlarının tanınması ve tenfizi,
• uluslararası tahkim pratiğinin güçlenmesi,

sayılabilir. Özellikle son yıllarda yabancı yatırımcılar Türk hukukuna tabi sözleşmelerde dahi tahkim şartlarına daha fazla yer vermektedir. Bu eğilimin önümüzdeki dönemde devam etmesi beklenmektedir.

Uluslararası yatırımcılar artık yalnızca uyuşmazlık çıktığında değil, yatırımın başlangıç aşamasında risk yönetimi yapmaktadır. Bu nedenle sözleşmelerde:

• tahkim şartları,
• uygulanacak hukuk hükümleri,
• yaptırım uyum hükümleri,
• force majeure düzenlemeleri,
• değişen mevzuata uyum mekanizmaları,

çok daha ayrıntılı şekilde düzenlenmektedir. Bu durum özellikle Avrupa Birliği ile yoğun ticari ilişkileri bulunan Türk şirketleri açısından da önem taşımaktadır. Tahkim artık yalnızca uyuşmazlık çözümü değil, yatırım güvenliğinin temel araçlarından biri haline gelmiştir.

Doğu Akdeniz, Mavi Vatan ve Kıbrıs: Raporun Jeopolitik Boyutu

2025 Avrupa Parlamentosu Türkiye Raporu’nun en tartışmalı bölümlerinden biri Doğu Akdeniz, Ege Denizi ve Kıbrıs meselesine ilişkin değerlendirmeleridir. Hukukun üstünlüğü ve temel haklar bölümlerinde daha çok iç politika ve kurumsal yapı üzerinde duran rapor, dış politika başlıklarında ise Avrupa Birliği’nin stratejik önceliklerini ve güvenlik kaygılarını yansıtmaktadır. Bu bölümde dikkat çeken husus, Avrupa Parlamentosu’nun Türkiye’nin Doğu Akdeniz politikalarına ilişkin eleştirilerini sürdürürken aynı zamanda Türkiye’nin bölgesel güvenlik bakımından taşıdığı önemi de kabul etmesidir. Özellikle son yıllarda yaşanan gelişmeler, Doğu Akdeniz’i yalnızca bir deniz yetki alanı uyuşmazlığı olmaktan çıkarmış; enerji güvenliği, deniz ticareti, savunma politikaları ve Avrupa’nın stratejik özerklik hedefleri bakımından kritik bir bölge haline getirmiştir. Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında Avrupa’nın enerji kaynaklarını çeşitlendirme çabaları, Doğu Akdeniz’in önemini daha da artırmıştır. Bu nedenle bölgedeki deniz yetki alanları tartışmaları artık yalnızca kıyıdaş devletleri değil, Avrupa Birliği’nin tamamını ilgilendiren bir konu olarak görülmektedir.

Raporun en dikkat çekici yönlerinden biri, Türkiye’nin “Mavi Vatan” doktrinine yönelik eleştirel yaklaşımıdır. Avrupa Parlamentosu, Türkiye’nin bazı deniz yetki alanı iddialarının Avrupa Birliği üyesi devletlerin egemenlik haklarıyla bağdaşmadığını ileri sürmektedir. Bu değerlendirme özellikle Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin uzun yıllardır savunduğu tezlerle paralellik göstermektedir. Bununla birlikte Türkiye’nin yaklaşımı farklıdır. Türk dış politikasına göre Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanlarının belirlenmesinde hakkaniyet ilkesi esas alınmalıdır. Türkiye, bazı adalara tam etki verilmesinin coğrafi gerçeklik ve uluslararası hukuk ilkeleriyle bağdaşmadığını savunmaktadır. Bu nedenle Avrupa Parlamentosu raporundaki değerlendirmeler ile Türkiye’nin resmi görüşleri arasında temel bir yaklaşım farklılığı bulunmaktadır. Aslında bu durum yeni değildir. Son yirmi yılda yayımlanan Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Komisyonu belgelerinde benzer görüş ayrılıkları sıklıkla görülmüştür. Ancak 2025 raporu, bu tartışmaları daha geniş bir jeopolitik çerçeveye oturtması bakımından dikkat çekmektedir.

Raporda Kıbrıs’a ilişkin değerlendirmeler de Avrupa Birliği’nin yerleşik yaklaşımını sürdürmektedir. Parlamento;

• Birleşmiş Milletler parametrelerine dayalı çözümü desteklemekte,
• iki devletli çözüm yaklaşımını kabul etmemekte,
• Maraş politikalarına yönelik eleştirilerini sürdürmekte,
• adadaki mevcut durumun sürdürülebilir olmadığını savunmaktadır.

Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ise son yıllarda iki devletli çözüm modelini daha güçlü şekilde savunmaktadır. Dolayısıyla taraflar arasındaki görüş ayrılığı devam etmektedir. Bununla birlikte Kıbrıs meselesinin yalnızca siyasi bir sorun olmadığı unutulmamalıdır. Ada;

• Doğu Akdeniz enerji projeleri,
• deniz yetki alanları,
• NATO-AB ilişkileri,
• bölgesel güvenlik politikaları,
• enerji nakil hatları,

bakımından da stratejik öneme sahiptir. Bu nedenle raporun Kıbrıs bölümleri yalnızca diplomatik bir tartışma olarak değil, Avrupa’nın uzun vadeli güvenlik ve enerji politikalarının bir parçası olarak okunmalıdır.

Raporun dış politika bölümlerinin ortaya koyduğu en önemli gerçek şudur: Avrupa Birliği, Türkiye’yi birçok konuda eleştirmektedir; ancak Türkiye ile stratejik iş birliğini sürdürmek istemektedir. Bu durum ilk bakışta çelişkili görünse de günümüz jeopolitiğinin doğal sonucudur. Türkiye;

• NATO‘nun ikinci büyük ordusuna sahiptir,
• Karadeniz güvenliğinde kritik rol oynamaktadır,
• Avrupa’nın enerji koridorlarının merkezinde yer almaktadır,
• düzensiz göç yönetiminde temel aktörlerden biridir,
• Avrupa’nın önemli ticaret ortaklarından biridir.

Dolayısıyla Avrupa Birliği’nin Türkiye’yi dışlayarak bölgesel güvenlik hedeflerine ulaşması mümkün görünmemektedir. Bu nedenle raporun genel yaklaşımı şu şekilde özetlenebilir: Avrupa Birliği bir yandan eleştirilerini sürdürmekte, diğer yandan ise iş birliğini korumaya çalışmaktadır.

Sonuç: Türkiye-AB İlişkilerinde Yeni Denge Arayışı

Avrupa Parlamentosu’nun 2025 Türkiye Raporu, yalnızca bir ilerleme değerlendirmesi değil; aynı zamanda Avrupa Birliği’nin Türkiye’ye ilişkin güncel stratejik yaklaşımını ortaya koyan önemli bir siyasi belgedir. Raporun bütününe bakıldığında dört temel sonuca ulaşmak mümkündür.

Üyelik Perspektifi Ciddi Şekilde Zayıflamıştır:  Raporda yer alan değerlendirmeler, Avrupa Birliği’nin Türkiye’nin üyelik sürecine ilişkin iyimserliğinin önemli ölçüde azaldığını göstermektedir. Hukukun üstünlüğü, temel haklar ve demokratik yönetişim alanlarında yaşanan sorunlar, üyelik perspektifinin önündeki en önemli engeller olarak görülmektedir.

Türkiye Stratejik Önemini Korumaktadır: Buna karşılık Avrupa Birliği’nin Türkiye’nin stratejik önemini sorguladığı söylenemez. Aksine;

• güvenlik,
• enerji,
• göç,
• ticaret,
• savunma,

alanlarında Türkiye’nin vazgeçilmez bir ortak olduğu rapor boyunca vurgulanmaktadır. Bu durum, ilişkilerin tamamen kopmasından ziyade yeni bir denge arayışının sürdüğünü göstermektedir.

Hukuki Güven ve Yatırım Ortamı Arasındaki Bağ Güçlenmektedir: Raporun iş dünyası açısından en önemli sonucu budur. Günümüzde yatırımcılar yalnızca ekonomik göstergeleri değerlendirmemektedir. Hukuki öngörülebilirlik, kurumsal istikrar, yargı bağımsızlığı ve etkin uyuşmazlık çözüm mekanizmaları yatırım kararlarının ayrılmaz parçası haline gelmiştir. Bu nedenle hukuk devleti tartışmaları artık yalnızca siyasi bir konu değil, aynı zamanda ekonomik rekabet gücü meselesidir.

Uyum ve Risk Yönetimi Yeni Dönemin Anahtarıdır: Raporun dolaylı olarak verdiği en önemli mesajlardan biri de budur. Önümüzdeki dönemde şirketler açısından;

• yaptırım uyumu,
• ihracat kontrolleri,
• AML/CFT sistemleri,
• insan hakları uyumu,
• tedarik zinciri denetimi,
• veri koruma ve siber güvenlik,

konuları daha fazla önem kazanacaktır. Bu durum özellikle Avrupa Birliği ile yoğun ticari ilişkileri bulunan şirketler için geçerlidir.

İş Dünyası İçin Temel Çıkarımlar

2025 Avrupa Parlamentosu Türkiye Raporu’nun iş dünyası açısından öne çıkan sonuçları şu şekilde özetlenebilir:

Yatırımcılar İçin

• Hukuki ve düzenleyici risk analizleri daha önemli hale gelecektir.
• Sözleşmesel koruma mekanizmaları güçlendirilmelidir.
• Tahkim şartlarına daha fazla önem verilmelidir.

Finans Kuruluşları İçin

• AML/CFT sistemleri güncellenmelidir.
• Nihai faydalanıcı (UBO) analizleri güçlendirilmelidir.
• Yaptırım tarama süreçleri gözden geçirilmelidir.

Savunma ve Teknoloji Şirketleri İçin

• İhracat kontrol programları oluşturulmalıdır.
• Nihai kullanıcı denetimleri artırılmalıdır.
• Üçüncü taraf risk yönetimi güçlendirilmelidir.

Çok Uluslu Şirketler İçin

• İnsan hakları durum tespiti süreçleri geliştirilmelidir.
• Tedarik zinciri uyumu gözden geçirilmelidir.
• Kurumsal yönetişim standartları güçlendirilmelidir.

Değerlendirmemiz

Bıçak Hukuk’a göre 2025 Avrupa Parlamentosu Türkiye Raporu’nun en önemli özelliği, hukuk devleti, yatırım ortamı ve uluslararası uyum standartları arasındaki ilişkiyi açık şekilde ortaya koymasıdır. Raporun tamamı incelendiğinde, Avrupa Birliği’nin Türkiye ile ilişkilerini sonlandırmak istemediği; ancak ilişkilerin daha ileri seviyeye taşınabilmesi için hukuki öngörülebilirlik, kurumsal güven ve demokratik yönetişim alanlarında ilerleme beklediği görülmektedir. Özellikle yaptırımlar, ihracat kontrolleri, AML/CFT, kurumsal uyum, yabancı yatırımlar ve uluslararası tahkim alanlarında faaliyet gösteren şirketler açısından rapor, yalnızca siyasi bir belge değil; aynı zamanda risk yönetimi ve stratejik planlama açısından dikkate alınması gereken önemli bir referans niteliğindedir. Sonuç olarak Avrupa Parlamentosu’nun 2025 Türkiye Raporu, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ilişkinin geleceğinin yalnızca siyasetçiler tarafından değil; yatırımcılar, şirketler, finans kuruluşları ve hukuk profesyonelleri tarafından da yakından takip edilmesi gerektiğini göstermektedir.