Suç Kovuşturmasının Ülkeler Arası Devri

KISIM I – KOVUŞTURMANIN DEVRİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ

1. Kovuşturmanın ülkeler arası devri kavramı

Kovuşturmanın ülkeler arası devri, bir devlette açılmış ve henüz kesin hükümle sonuçlanmamış kamu davasına konu fiilin, belirli hukuki şartlar altında başka bir devletin ceza adaleti sistemi içerisinde ele alınmasını sağlayan uluslararası adli iş birliği yöntemidir. Bu kurumun temel amacı, ceza yargılamasının gerçeğin ortaya çıkarılması, sanığın savunma haklarının korunması ve ceza adaletinin etkin biçimde gerçekleştirilmesi bakımından daha elverişli olan devlette yürütülmesine imkân tanımaktır.

Türk hukukunda kovuşturma evresi, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar devam eder. Dolayısıyla suç veya ceza kovuşturmasının devri, suç soruşturmanın devrinden farklı olarak, mahkeme önüne taşınmış bir ceza uyuşmazlığını ilgilendirir. Bu farklılık, yalnızca işlemi gerçekleştiren adli makam açısından değil, devam eden kamu davasının hukuki varlığı, durma ve düşme kararları, delillerin değerlendirilmesi ve sanığın usulî hakları bakımından da belirleyicidir.

Suç veya ceza kovuşturmasının devri, devletlerin ceza yargı yetkilerinden bütünüyle vazgeçmesi anlamına gelmez. Daha doğru bir ifadeyle, belirli bir ceza uyuşmazlığının hangi devlet tarafından ve hangi usul çerçevesinde sonuçlandırılacağının uluslararası iş birliği yoluyla düzenlenmesidir. Bu nedenle devir kurumunun hukuki niteliği, hem devlet egemenliği hem de bireyin adil yargılanma hakkı dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

2. Kovuşturmanın devrinin diğer uluslararası adli iş birliği yöntemlerinden ayrılması

Kovuşturmanın devri, suçluların iadesi, uluslararası adli yardımlaşma, soruşturmanın devri, kesinleşmiş mahkûmiyetin infazının devri ve hükümlü nakliyle yakından ilişkili olmakla birlikte bunlardan bağımsız bir kurumdur. Suçluların iadesinde esas olarak kişinin, hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülmesi yahut cezasının infaz edilmesi amacıyla başka bir devlete teslim edilmesi söz konusudur. Kovuşturmanın devrinde ise kişinin fiziksel olarak teslimi zorunlu değildir; yargılama faaliyetinin başka bir devletin yetkili makamlarınca üstlenilmesi amaçlanır. Uluslararası adli yardımlaşmada bir devlet, kendi yürüttüğü yargılama kapsamında başka bir devletten delil toplanması, ifade alınması veya belge temini gibi belirli işlemleri gerçekleştirmesini ister. Buna karşılık kovuşturmanın devri, münferit bir usul işleminin ötesine geçerek ceza uyuşmazlığının esasına ilişkin yargılama sorumluluğunu ilgilendirir. Soruşturmanın devrinde henüz kamu davası açılmamışken, kovuşturmanın devrinde iddianame kabul edilmiş ve uyuşmazlık mahkeme önüne gelmiştir. Bu nedenle iki kurumun devir talebinin kabulünden sonraki sonuçları aynı değildir. Kesinleşmiş mahkûmiyetin infazının devrinde ise suçun işlendiği ve kişinin cezalandırılması gerektiği yönündeki yargısal değerlendirme esasen tamamlanmıştır. Kovuşturmanın devrinde henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmadığından masumiyet karinesi geçerliliğini sürdürür.

3. Ceza yargı yetkisinin kullanılması ve uluslararası yargılama çatışmaları

Sınır aşan suçlarda birden fazla devletin aynı fiil üzerinde ceza yargı yetkisi iddia etmesi mümkündür. Suçun işlendiği yer, failin veya mağdurun vatandaşlığı, korunan hukuki yararın niteliği ve suçun uluslararası karakteri farklı devletlerin yargılama yetkisini gündeme getirebilir.

Türk hukukunda ceza kanunlarının yer bakımından uygulanması ve yurt dışında işlenen suçlar bakımından yargı yetkisi, başta Türk Ceza Kanunu’nun 8-13. maddeleri çerçevesinde belirlenir. Bununla birlikte, iç hukukta yargı yetkisinin bulunması, her durumda yargılamanın Türkiye’de sürdürülmesinin en elverişli çözüm olduğu anlamına gelmez. Örneğin sanığın sürekli olarak başka bir ülkede yaşaması, tanıkların ve maddi delillerin ağırlıklı olarak o ülkede bulunması veya savunmanın etkin biçimde ancak orada gerçekleştirilebilmesi, kovuşturmanın devrini gündeme getirebilir. Ancak usul ekonomisi tek başına yeterli bir gerekçe değildir. Devir değerlendirmesinde delillere erişim, yargılamanın makul sürede tamamlanması, mağdurun hakları, sanığın savunma imkânları ve birden fazla yargılama yürütülmesinden kaynaklanan riskler birlikte dikkate alınmalıdır.

KISIM II – ULUSLARARASI ve ULUSAL HUKUKİ ÇERÇEVE

4. 6706 sayılı Kanun’da kovuşturmanın devri

6706 sayılı Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanunu‘nun 23-25. maddeleri, soruşturma ve kovuşturmaların devletler arasında devredilmesi veya devralınması bakımından temel ulusal düzenlemeleri oluşturur. Kanun’un 23. maddesi, Türkiye’de yürütülen soruşturma veya kovuşturmaların yabancı devletlere devredilebileceğini ve yabancı devletlerde yürütülen işlemlerin Türkiye tarafından devralınabileceğini düzenler. İlgili devletler arasında uygulanabilir bir milletlerarası antlaşma bulunmadığında mütekabiliyet ilkesi çerçevesinde Kanun hükümlerine başvurulabilir. Kanun’un 24. maddesi, Türkiye’den yabancı devlete devir şartlarını ve usulünü düzenler. Kovuşturma bakımından özellikle dördüncü fıkra önemlidir. Buna göre devir talebinin kabul edilmesi üzerine Türk mahkemesinde durma kararı verilir. Yabancı adli merci tarafından sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilmesi durumunda düşme kararı verilir. Mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi hâlinde ise bu kararın gerekçesi değerlendirilerek kovuşturmaya devam edilebilir. Kanun’un 25. maddesi ise yabancı devletten soruşturma veya kovuşturmanın devralınmasını düzenler. Bu hüküm, devralınan yabancı kovuşturmanın Türk mahkemesine doğrudan aktarılması yerine, yetkili Cumhuriyet başsavcılığı tarafından soruşturma başlatılmasını öngörmesi bakımından dikkat çekicidir. Bu düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, kanunun dışarıya devir ve içeriye devralma bakımından simetrik olmayan bir usul sistemi benimsediği görülmektedir.

5. Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi

21 Mart 1972 tarihinde Strazburg’da imzaya açılan Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi, ceza kovuşturmalarının devletler arasında aktarılmasına ilişkin kapsamlı bir uluslararası düzenlemedir. Türkiye bakımından Sözleşme’nin onaylanmasının uygun bulunması 2080 sayılı Kanun‘la gerçekleştirilmiştir. Sözleşme, ceza kovuşturmalarının aktarılmasını devletler arasında karşılıklı güven, etkin ceza adaleti ve yetki çatışmalarının önlenmesi amaçlarıyla ilişkilendirir.

Sözleşme’nin önemli özelliklerinden biri, belirli koşullar altında talep edilen devlete ceza kovuşturması yürütme konusunda ikincil yargı yetkisi sağlayabilmesidir. Böylece iç hukukunda başlangıçta yeterli yargı yetkisi bulunmayan bir devletin, Sözleşme’nin öngördüğü şartlarla kovuşturmayı üstlenmesi mümkün olabilir. Bununla birlikte Sözleşme, devletlere koşulsuz bir devir veya devralma yükümlülüğü getirmez. Talebin kabul edilebilirliği, ret nedenleri, usulî işlemler, zamanaşımı ve birden fazla kovuşturmanın önlenmesi gibi hususlar ilgili hükümler çerçevesinde değerlendirilir. Türk hukukunun uygulanmasında Sözleşme hükümleri, 6706 sayılı Kanun ve ilgili diğer ulusal düzenlemelerle birlikte ele alınmalıdır. Somut olayda uygulanacak antlaşmanın kapsamı, taraf devletlerin beyanları ve çekinceleri ayrıca incelenmelidir.

6. İkili antlaşmalar, mütekabiliyet ve uluslararası yükümlülükler

Kovuşturmanın devrine ilişkin hukuki dayanak yalnızca Avrupa Sözleşmesi’nden ibaret değildir. Türkiye’nin belirli devletlerle akdettiği ikili adli iş birliği antlaşmaları ve uygulanabilir diğer çok taraflı sözleşmeler de kovuşturmanın devrine ilişkin hükümler içerebilir. Bu nedenle bir devir talebi değerlendirilirken öncelikle ilgili devletler arasında yürürlükte bulunan antlaşmalar tespit edilmelidir. Antlaşmanın maddi kapsamı, uygulanacağı suçlar, yetkili makamlar, gönderilecek belgeler ve ret nedenleri somut olay bakımından belirlenmelidir.

Milletlerarası antlaşma bulunmaması hâlinde 6706 sayılı Kanun‘un 23. maddesi mütekabiliyet ilkesine dayalı iş birliğine imkân tanır. Ancak mütekabiliyet, diğer hukuki şartların aranmayacağı veya yabancı devletten gelen her talebin kabul edileceği anlamına gelmez. Merkezî Makamın yetkileri, temel hak güvenceleri, kamu düzeni ve uygulanabilir usul hükümleri bu değerlendirmede önemini korur.

KISIM III – TÜRKİYE’DEN YABANCI DEVLETE KOVUŞTURMANIN DEVRİ

7. Kovuşturmanın devredilmesinin şartları

6706 sayılı Kanun‘un 24. maddesi uyarınca Türkiye’de yürütülen kovuşturmanın yabancı devlete devredilebilmesi için öncelikle isnat edilen suçun üst sınırının bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektirmesi gerekir. Bunun yanında kanunda öngörülen durumlardan birinin bulunması aranır. İlk durum, şüpheli veya sanığın yabancı devlet vatandaşı olması nedeniyle Türkiye’de hazır bulundurulamaması veya adli yardımlaşma yoluyla savunmasının alınamamasıdır. İkinci durum, Türk vatandaşı olan şüpheli veya sanığın yabancı devlette mutat olarak bulunması veya delillerin bu devlette olması nedeniyle devrin gerçeğin ortaya çıkarılmasına imkân vermesidir. Bu şartlar değerlendirilirken sanığın yabancı ülkede bulunması tek başına otomatik devir nedeni olarak kabul edilmemelidir. Kanunda öngörülen koşulların somut olayda gerçekleştiği ve devrin hukuken mümkün olduğu gösterilmelidir. Devir ayrıca ilgili devletin kovuşturmayı üstlenebilmesine, uygulanabilir antlaşma veya mütekabiliyet esasına ve Merkezî Makamın olumlu görüşüne bağlıdır.

8. Kovuşturmanın devrine karar verilmesinde mahkemenin rolü

Kamu davası açıldıktan sonra kovuşturma faaliyetinin yürütülmesinden sorumlu makam mahkemedir. Bu nedenle kovuşturmanın yabancı devlete devredilmesi, yalnızca idari makamlar arasında yürütülen bir yazışma olarak değerlendirilemez. 6706 sayılı Kanun‘un 24. maddesi, devir talebinin adli merciler tarafından yapılmasını ve Merkezî Makamın olumlu görüşü üzerine ilgili devlete gönderilmesini öngörür. Ayrıca 2080 sayılı Kanun‘un 2. maddesi, kamu davası açılmış olması hâlinde kovuşturmanın durdurulması veya aktarılmasına ilişkin karar bakımından davayı gören mahkeme veya hâkimliğin rolünü düzenler.

Mahkemenin değerlendirmesinde devir şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği, sanığın usulî haklarının korunup korunamayacağı ve devam eden yargılama üzerindeki sonuçlar dikkate alınmalıdır. Mahkemenin yargısal yetkisi ile Merkezî Makamın uluslararası iş birliği koordinasyonuna ilişkin yetkisi birbirinden ayrılmalıdır. Merkezî Makamın olumlu görüşü, mahkemenin kovuşturmanın hukuki sonuçlarına ilişkin kararlarının yerine geçmez.

9. Devir talebinin hazırlanması ve usulî işlemler

Devir talebi, isnat edilen fiilin hukuki niteliğinin ve yargılamanın mevcut durumunun yabancı devlet tarafından anlaşılmasını sağlayacak yeterlilikte hazırlanmalıdır. Talepte sanığın kimliği, isnat edilen eylem, olayın gerçekleştiği yer ve zaman, uygulanması istenen ceza hükümleri, mevcut deliller, yargılamanın ulaştığı aşama ve devri haklı kılan somut nedenler açıkça ortaya konulmalıdır.

6706 sayılı Kanun‘un 24/2. maddesi uyarınca devir talebine kovuşturma dosyasının bir sureti ve gerekli olduğunda tercümesi eklenir. Talebin kabul edilmesi ve istem üzerine delil niteliğindeki eşyalar da gönderilebilir. Dosya aktarımında yalnızca suçlamayı destekleyen belgelerin değil, savunma bakımından önem taşıyan bilgi ve delillerin de korunması gerekir. Böylece yabancı devlette yürütülecek yargılamanın maddi gerçeğe ulaşması ve silahların eşitliği ilkesinin gözetilmesi mümkün olabilir. Devir sürecinde belgelerin doğruluğu, tercümelerin yeterliliği, kişisel verilerin korunması ve gönderilen bilgilerin kullanım amacı ayrıca değerlendirilmelidir.

10. Devir talebinin yargılamaya etkisi

Kovuşturmanın devri talebinin yapılması ile talebin yabancı devlet tarafından kabul edilmesi aynı hukuki sonucu doğurmaz. 6706 sayılı Kanun‘un 24/2. maddesine göre devir talebinin gönderilmesi, kovuşturmanın yürütülmesine engel değildir. Dolayısıyla yalnızca talebin yapılmış olması, Türk mahkemesindeki kamu davasını kendiliğinden durdurmaz. Buna karşılık 24/4. madde uyarınca kovuşturmanın devri talebinin kabul edilmesi üzerine durma kararı verilir. Bu aşamada durma kararının geçici niteliği önemlidir. Türk mahkemesindeki dava, yabancı devletin kabul kararıyla doğrudan ve kesin biçimde sona ermez.

Yabancı adli merci tarafından sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilmesi durumunda düşme kararı verilir. Mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi hâlinde ise yabancı kararın gerekçesi değerlendirilerek kovuşturmaya devam edilebilir. Ayrıca yabancı devletin devir kabulünden vazgeçmesi veya devredilen kovuşturmanın sağlıklı yürütülmediğinin Merkezî Makamca bildirilmesi durumunda kovuşturmanın yürütülmesine karar verilir. Bu hükümler, Türk hukukunda kovuşturmanın devrinin otomatik ve geri dönülemez bir yetki terkini ifade etmediğini göstermektedir.

KISIM IV – YABANCI DEVLETTEN TÜRKİYE’YE KOVUŞTURMANIN DEVRALINMASI

11. Kovuşturmanın devralınmasının maddi ve usulî şartları

6706 sayılı Kanun‘un 25. maddesi, yabancı bir devlette yürütülen kovuşturmanın Türkiye tarafından devralınmasını belirli şartlara bağlamaktadır. Buna göre fiilin yurt dışında işlenmiş olması, Türk hukukuna göre zamanaşımına veya affa uğramamış bulunması ve üst sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektirmesi gerekir. Kanun ayrıca talebin kabul edilmeyeceği durumları belirlemiştir. Kişinin Türkiye’de mutat olarak bulunmaması, Türk vatandaşı olmaması, suçun talep eden devletin sınırları dışında işlenmiş olması veya devir talebine konu fiil nedeniyle kişinin daha önce Türkiye’de yargılanmış bulunması hâllerinde talep kabul edilmez. Bu şartlar birlikte değerlendirilmeli; özellikle vatandaşlık, mutat bulunma, suç yeri ve önceki yargılama olguları belgeye dayalı olarak belirlenmelidir. Kovuşturmanın devralınması, yabancı devletin talepte bulunmasıyla kendiliğinden gerçekleşmez. Merkezî Makamın uygun görmesi ve Türk adli makamlarının kanuni usule göre işlem yapması gerekir.

12. Devralma hâlinde Türk mahkemelerinin yargı yetkisi

Kovuşturmanın devralınması bakımından temel sorunlardan biri, Türk mahkemelerinin yurt dışında işlenmiş fiil hakkında hangi hukuki temele dayanarak yargılama yapabileceğidir. Bu değerlendirmede Türk Ceza Kanunu’nun yurt dışında işlenen suçlara ilişkin hükümleri ile uygulanabilir milletlerarası antlaşmalar birlikte dikkate alınmalıdır.

Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nin 2. maddesi, Sözleşme’nin öngördüğü koşullar çerçevesinde talep edilen devlete ikincil yargı yetkisi tanıyabilmesi bakımından özel önem taşır. Ancak bir devir talebinin bulunması, her durumda ve koşulsuz biçimde Türk mahkemelerinin yargı yetkisi kazandığı anlamına gelmez. Yetkinin kaynağı, kapsamı ve kullanılma şartları açıkça ortaya konulmalıdır. Özellikle Türk Ceza Kanunu’nun genel yargı yetkisi hükümlerine dayanılamayan durumlarda, uygulanabilir antlaşmanın sağladığı yetkinin somut olay bakımından yeterli olup olmadığı ayrıca incelenmelidir. Yargı yetkisi ile mahkemelerin görev ve yer bakımından yetkisi de birbirinden ayrılmalıdır. Türkiye’nin uluslararası düzeyde yargılama yetkisine sahip olması, somut davaya hangi Türk mahkemesinin bakacağı sorusunu tek başına çözmez.

13. Türkiye’de kamu davasının açılması ve kovuşturmanın yürütülmesi

6706 sayılı Kanun‘un 25/2. maddesi, yabancı devlette yürütülen kovuşturmanın Türkiye tarafından devralınmasının usulî niteliğini ortaya koymaktadır. Hükme göre Merkezî Makamın uygun görmesi üzerine talep yetkili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Cumhuriyet başsavcılığı, devir konusu suça ilişkin soruşturma başlatır ve sonucuna göre işlem yapar. Bu düzenleme özellikle önemlidir. Yabancı devlette açılmış bir kamu davası, Türkiye’de kendiliğinden aynı aşamadan devam etmez. Türk ceza muhakemesi sisteminde kovuşturma evresine geçilmesi için kamu davasının açılmasına ilişkin ulusal usul kurallarının uygulanması gerekir.

Cumhuriyet savcısı, yabancı devletten gönderilen dosyayı ve delilleri değerlendirerek kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunup bulunmadığını belirler. Gerekli şartların gerçekleşmesi durumunda iddianame düzenlenir ve Türk mahkemesince kabul edilmesi üzerine kovuşturma başlar. Böylece yabancı kovuşturmanın devralınması, Türk hukukunda bağımsız usulî işlemler yapılmasını gerektiren bir süreç niteliğindedir.

14. Devralma talebinin reddi ve yargısal denetim

Devralma talebinin reddi, hem uluslararası adli iş birliği şartları hem de Türk ceza muhakemesi hukuku bakımından değerlendirilmelidir. 6706 sayılı Kanun‘un 25/1. maddesinde öngörülen kabul engelleri, talebin değerlendirilmesinde öncelikle incelenmelidir. Bunun yanında Kanun’un genel hükümlerinde düzenlenen ret nedenleri ve uygulanabilir milletlerarası antlaşmalardaki sınırlamalar dikkate alınmalıdır. Devralma talebinin Merkezî Makam tarafından uygun görülmemesi ile devralma sonrasında Cumhuriyet savcılığınca verilen bir karar aynı hukuki nitelikte değildir.

Merkezî Makamın uluslararası iş birliği talebine ilişkin değerlendirmesi, adli makamların soruşturma ve kovuşturma sırasında verdikleri kararlardan ayrılmalıdır. Yargısal denetim imkânları da kararın niteliğine ve uygulanacak usul hükümlerine göre belirlenmelidir. Bu nedenle talebin reddi veya devralma sonrasında işlem yapılmaması durumunda, kararın hangi makam tarafından, hangi hukuki gerekçeyle ve hangi aşamada verildiğinin tespiti önem taşır.

KISIM V – YABANCI KARARLAR VE SANIĞIN HAKLARI

15. Yabancı devlette verilen mahkûmiyet ve diğer kararların Türkiye’deki etkileri

Kovuşturmanın devri sonrasında yabancı devlette verilen kararın Türkiye’deki etkisi, kararın niteliğine ve uygulanabilir hukuki düzenlemeye göre değişir. Türkiye’den yabancı devlete kovuşturma devredilmişse 6706 sayılı Kanun‘un 24/4. maddesi özel bir düzenleme içermektedir. Yabancı adli merci tarafından mahkûmiyet kararı verilmesi hâlinde Türk mahkemesinde düşme kararı verilir. Buna karşılık mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi durumunda yabancı kararın gerekçesi değerlendirilerek kovuşturmaya devam edilebilir. Bu düzenleme, yabancı mahkemenin verdiği her kararın Türkiye’de aynı sonucu doğurmadığını göstermektedir. Beraat, usulden ret, kovuşturmanın sona erdirilmesi veya diğer kararların etkisi değerlendirilirken ilgili antlaşmaların ve kesin hüküm güvencelerinin ayrıca dikkate alınması gerekir.

Yabancı mahkûmiyet kararının Türkiye’de infaz edilmesi ise farklı bir kurumdur. Kesinleşmiş mahkûmiyetin infazının devri, 6706 sayılı Kanun‘un 26–29. maddelerinde ayrıca düzenlenmiştir. Dolayısıyla yabancı mahkûmiyetin Türk kovuşturmasına etkisi ile yabancı cezanın Türkiye’de infaz edilebilirliği birbirine karıştırılmamalıdır.

16. Ne bis in idem ve aynı fiilden yeniden yargılanma yasağı

Aynı kişinin aynı fiil nedeniyle birden fazla kez yargılanması veya cezalandırılması ihtimali, uluslararası kovuşturma devrinin en önemli temel hak sorunlarından biridir. Ne bis in idem ilkesi, hukuki güvenliğin ve kesin hükmün korunmasına hizmet eder. Bununla birlikte ilkenin ulusal ve uluslararası düzeyde uygulanma kapsamı aynı olmayabilir.

Türk hukukunda önceki yargılamanın varlığı, kovuşturma şartları ve kesin hüküm bakımından önem taşır. 6706 sayılı Kanun‘un 25/1-ç maddesi de devir talebine konu fiil nedeniyle kişinin daha önce Türkiye’de yargılanmış olmasını devralma talebinin kabulüne engel olarak düzenlemektedir.

Uluslararası düzeyde ise uygulanabilir antlaşmanın hükümleri, önceki kararın kesinliği, fiilin aynılığı ve kararın hukuki niteliği ayrıca incelenmelidir. Ceza Kovuşturmalarının Aktarılmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nin birden fazla kovuşturmanın önlenmesine ilişkin sistemi de bu değerlendirmede önem taşır. Bu nedenle yabancı devlette verilen bir kararın Türkiye’de yeni bir kovuşturmayı engelleyip engellemediği, yalnızca kararın adına bakılarak değil, hukuki dayanağı ve somut sonuçları incelenerek belirlenmelidir.

17. Sanığın savunma hakkı ve adil yargılanma güvenceleri

Kovuşturmanın ülkeler arasında devredilmesi, sanığın savunma hakkını zayıflatan bir işlem hâline gelmemelidir. Adil yargılanma hakkı, suçlamanın öğrenilmesi, müdafi yardımından yararlanılması, delillere erişim, tanıkları sorgulama veya sorgulatma imkânı, tercüman yardımı ve makul sürede yargılanma gibi güvenceleri kapsar. Devir sürecinde sanığın yabancı devletin dilini bilmemesi, müdafiye erişimde güçlük yaşaması veya önceki yargılamada sunulmuş savunma delillerinin yeni yargılamaya aktarılmaması ciddi hak ihlali riskleri doğurabilir. Bu nedenle kovuşturmanın hangi devlette daha etkin yürütülebileceği değerlendirilirken yalnızca iddia makamının delil toplama imkânları değil, sanığın savunmasını etkili biçimde gerçekleştirebilme koşulları da dikkate alınmalıdır. Özellikle Türkiye tarafından devralınan dosyalarda yabancı devletin usul işlemlerinin geçerli sayılması, sanığın bu işlemlere ilişkin itiraz ve savunmalarının dinlenmesini gereksiz kılmaz.

18. Yabancı delillerin Türk kovuşturmasında kullanılması

Yabancı devlette yürütülen kovuşturma sırasında elde edilen delillerin Türkiye’de kullanılması, kovuşturmanın devralınmasının temel uygulama sorunlarından biridir. 6706 sayılı Kanun‘un 25/3. maddesi, talepte bulunan yabancı devletin mevzuatına göre yapılmış soruşturma veya kovuşturma işlemleri ile elde edilen delillerin Türk hukuku bakımından geçerli sayılacağını düzenler. Ancak geçerlilik ile ispat değeri birbirinden ayrılmalıdır. Yabancı devlette hukuka uygun biçimde elde edilmiş bir delilin Türk hukukunda geçerli sayılması, bu delilin otomatik olarak güvenilir veya mahkûmiyet için yeterli kabul edilmesini gerektirmez.

Türk mahkemesi delilin içeriğini, elde ediliş koşullarını, doğruluğunu, diğer delillerle ilişkisini ve savunmanın itirazlarını değerlendirmelidir. Özellikle tanık ifadeleri, dijital veriler, iletişim kayıtları, bilirkişi raporları ve gizli soruşturma yöntemleriyle elde edilen materyaller bakımından delilin güvenilirliği ve savunma tarafından tartışılabilirliği önem taşır. Mahkûmiyet hükmü, yalnızca yabancı makamların önceki değerlendirmelerine dayanılarak değil, Türk ceza muhakemesinin ispat ve adil yargılanma güvenceleri çerçevesinde kurulmalıdır.

KISIM VI – YARGI UYGULAMASI ve TARTIŞMALI KONULAR

19. Kovuşturmanın devrine ilişkin yargı kararları ve örnek olaylar

Kovuşturmanın devrine ilişkin yargısal değerlendirmelerde, doğrudan devir işlemini konu alan kararlarla uluslararası ceza adli iş birliğinin diğer alanlarına ilişkin kararlar birbirinden ayrılmalıdır. Özellikle suçluların iadesi, yabancı mahkûmiyetlerin infazı veya sınır aşan suçlarda yargı yetkisi konusundaki kararlar, kovuşturmanın devri bakımından dolaylı hukuki değerlendirmeler sağlayabilir. Bununla birlikte bu kararların doğrudan 6706 sayılı Kanun‘un 24 veya 25. maddelerinin uygulanmasına ilişkin olduğu varsayılmamalıdır.

Yargı uygulamasının değerlendirilmesinde öncelikle kararın konusu, uygulanan kanun maddesi, somut olayın özellikleri ve hükmün gerekçesi belirlenmelidir. Örneğin yabancı bir devlette yaşayan sanığın Türkiye’deki yargılamaya katılamaması, tek başına kovuşturmanın devrini zorunlu kılmaz. Kanuni şartların bulunması, alternatif adli yardımlaşma yöntemlerinin değerlendirilmesi ve yabancı devletin kovuşturmayı üstlenebilmesi gerekir.

Benzer şekilde, yabancı devletin bir kovuşturmayı Türkiye’ye devretmek istemesi, Türk makamlarının yabancı mahkemenin suçluluk değerlendirmesini doğrudan benimsemesini gerektirmez. Bu alandaki içtihat incelemesinin sağlıklı yürütülebilmesi için doğrudan ilgili kararların tam metinleri esas alınmalı ve kararların ulaştığı sonuçlar somut bağlamlarından koparılmamalıdır.

20. Zamanaşımı, suç vasfı ve uluslararası yetki sorunları

Kovuşturmanın ülkeler arasında devri, farklı ceza hukuku sistemlerinin aynı fiile ilişkin düzenlemelerinin karşılaştırılmasını gerektirebilir. Bir fiilin iki devlette farklı suç tipleri kapsamında değerlendirilmesi, ceza miktarlarının farklı olması veya zamanaşımı sürelerinin uyuşmaması uygulamada sorun yaratabilir.

Türkiye tarafından devralma bakımından 6706 sayılı Kanun’un 25. maddesi, fiilin Türk hukukuna göre zamanaşımına veya affa uğramamış olmasını açıkça aramaktadır. Bu nedenle yabancı devlette kovuşturmanın sürüyor olması, Türk hukukundaki zamanaşımı incelemesini gereksiz kılmaz.

Suçun hukuki vasfı da ayrıca önem taşır. Yabancı devletin isnat ettiği suçun adı veya sistematik yeri, Türk hukukundaki karşılığını tek başına belirlemez. Somut fiilin unsurları değerlendirilerek Türk hukukundaki suç tipi ve uygulanacak hükümler belirlenmelidir. İkincil yargı yetkisinin söz konusu olduğu durumlarda ise yetkinin dayanağı ve sınırları ayrıca incelenmelidir.

21. Uygulama sorunları ve çözüm önerileri

Kovuşturmanın devri uygulamasında karşılaşılan sorunlar, yalnızca hukuki şartların yorumlanmasından kaynaklanmaz. Devletler arasındaki iletişim, dosyaların tercümesi, delillerin aktarılması, sanığın bulunduğu yerin tespiti ve yabancı kararların zamanında bildirilmesi de sürecin etkinliğini etkiler. Özellikle devir talebinin kabul edilmesi ile yabancı devlette yargılamanın fiilen ilerlemesi arasındaki sürenin uzaması, ceza adaletinin gecikmesine neden olabilir. Bu sorunların azaltılması için devir taleplerinin standartlaştırılması, talep gerekçelerinin somutlaştırılması ve ilgili devlet makamları arasında düzenli bilgi alışverişinin sağlanması yararlı olacaktır.

Türk mahkemelerinin durma kararı verdikleri dosyalarda yabancı kovuşturmanın durumunu takip edebilmesi, 6706 sayılı Kanun’un 24. maddesinde öngörülen sonraki kararların doğru zamanda verilmesi bakımından önemlidir. Ayrıca yabancı kararların hukuki etkileri değerlendirilirken sanığın savunma hakları ve kesin hüküm güvenceleri göz ardı edilmemelidir. Akademik alanda ise kovuşturmanın devrine doğrudan ilişkin yargı kararlarının sistematik biçimde incelenmesi ve karşılaştırmalı hukuk çalışmalarının geliştirilmesi, uygulamadaki belirsizliklerin azaltılmasına katkı sağlayabilir.

KISIM VII – SONUÇ ve UYGULAMA REHBERİ

22. Kovuşturmanın devrinde uygulama kontrol listesi ve sonuç

Kovuşturmanın ülkeler arasında devri, sınır aşan ceza uyuşmazlıklarının etkin biçimde çözümlenmesine katkı sağlayan önemli bir uluslararası adli iş birliği yöntemidir. Ancak bu kurumun uygulanması, yalnızca yargılamanın başka bir devlette daha kolay yürütülebileceği düşüncesine dayandırılamaz. Her somut olayda aşağıdaki soruların cevaplandırılması gerekir:

1. Türkiye ile ilgili devlet arasında uygulanabilir bir milletlerarası antlaşma bulunmakta mıdır?
2. Antlaşma bulunmuyorsa mütekabiliyet esasına göre iş birliği mümkün müdür?
3. İsnat edilen suç, 6706 sayılı Kanun‘da öngörülen ceza sınırını karşılamakta mıdır?
4. Devir veya devralma bakımından öngörülen özel şartlar gerçekleşmiş midir?
5. İlgili devletin ceza yargı yetkisinin hukuki dayanağı nedir?
6. Devir talebinde bulunacak ve talebi değerlendirecek yetkili makamlar hangileridir?
7. Devam eden kamu davası bakımından mahkemenin vermesi gereken karar nedir?
8. Sanığın savunma hakları ve mağdurun usulî hakları nasıl korunacaktır?
9. Yabancı devlette elde edilen deliller hangi koşullarda kullanılabilecektir?
10. Önceki yargılamalar ve yabancı kararlar yeniden yargılama yasağı bakımından hangi sonuçları doğuracaktır?
11. Zamanaşımı, af ve suçun hukuki niteliği bakımından herhangi bir engel bulunmakta mıdır?
12. Devir sonrasında yabancı devletin yargılamayı yürütmemesi veya mahkûmiyet dışında bir karar vermesi hâlinde hangi işlemler yapılacaktır?

Türk hukukunda kovuşturmanın devri, 6706 sayılı Kanun‘un 23–25. maddeleri ile uygulanabilir milletlerarası antlaşmaların birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Türkiye’den yabancı devlete devirde, talebin kabul edilmesi üzerine Türk mahkemesince durma kararı verilmesi ve yabancı yargılamanın sonucuna göre sonraki işlemlerin belirlenmesi öne çıkmaktadır. Yabancı devletten Türkiye’ye devralmada ise yabancı kovuşturmanın doğrudan Türk mahkemesine aktarılmaması, Cumhuriyet başsavcılığınca soruşturma başlatılması ve kamu davasının Türk ceza muhakemesi usulüne göre açılması temel bir farklılıktır.

Sonuç olarak kovuşturmanın ülkeler arasında devri, devletlerin yargı yetkilerini koordineli biçimde kullanmasını sağlayan; ancak hukuki güvenlik, masumiyet karinesi, savunma hakkı ve adil yargılanma güvenceleriyle birlikte uygulanması gereken bir kurumdur. Ceza adaletinin etkinliği ile bireyin temel haklarının korunması arasındaki dengenin sağlanması, kovuşturmanın ülkeler arası devrinin hukuka uygun uygulanmasının temel koşuludur.

…

© 2026 Prof. Dr. Vahit Bıçak / Bıçak Hukuk Bürosu – Tüm hakları saklıdır. Bu makale, sayın Prof. Dr. Vahit Bıçak tarafından www.bicakhukuk.com sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.

Referans: Bıçak, Vahit (2026) “Suç Kovuşturmasının Ülkeler Arası Devri: Türk Hukukunda Yargı Yetkisi, Devir ve Devralma Şartları, Usulî Süreçler”, https://www.bicakhukuk.com/suc-kovusturmanin-ulkeler-arasi-devri/ Prgf . __., Erişim Tarihi: …,