1. Türkiye – İran Ekonomik ve Hukuki İlişkilerinin Yeni Dönemi

Türkiye ile İran arasındaki ekonomik ilişkiler; coğrafi yakınlık, uzun kara sınırı, karşılıklı ticaret, enerji ilişkileri, yatırımlar ve iki ülke arasında geliştirilen kurumsal işbirliği mekanizmalarına dayanmaktadır. İran Türkiye açısından önemli bir komşu pazar; Türkiye ise İranlı şirket ve yatırımcılar bakımından ticaret, yatırım ve üçüncü ülke pazarlarıyla bağlantı açısından önemli bir ekonomik merkezdir. Bu ekonomik ilişki aynı zamanda çok katmanlı bir sınır ötesi hukuk ilişkisi yaratmaktadır. Şirket kuruluşundan ortak girişimlere, ticari sözleşmelerden gümrük ve menşe kurallarına, bankacılık ve ödemelerden yatırım korumasına, alacak tahsilinden tahkim ve kararların tenfizine kadar farklı hukuk alanları aynı işlem içerisinde kesişebilir. İran bağlantılı işlemlerde bunlara uluslararası yaptırımlar, AML/CFT yükümlülükleri ve ihracat kontrollerinin eklenmesi, hukuki risk değerlendirmesini klasik bir dış ticaret işleminden daha karmaşık hâle getirebilir. Bu nedenle hukuki danışmanlık yalnızca ortaya çıkan uyuşmazlıkların çözümüne değil, işlemin başlangıçta doğru yapılandırılmasına ve risklerin işlem gerçekleşmeden belirlenmesine de yönelmelidir.

2. Türkiye ile İran Arasında Ticaret ve Tercihli Ticaret Anlaşması

Türkiye – İran mal ticaretinin önemli hukuki dayanaklarından biri Türkiye–İran Tercihli Ticaret Anlaşmasıdır (TTA). Anlaşma 1 Ocak 2015’te yürürlüğe girmiş olup Ticaret Bakanlığı tarafından hâlen Türkiye’nin yürürlükteki tercihli ticaret anlaşmaları arasında gösterilmektedir. TTA, belirlenen ürünlerde karşılıklı tarife tavizleri sağladığından ürün kapsamı, gümrük tarife sınıflandırması ve menşe kuralları önem taşır. Nitekim Ticaret Bakanlığının uygulama açıklamaları İran’dan TTA kapsamında yapılacak ithalatta menşe ispat belgesini ayrıca öngörmektedir. Dolayısıyla sınır ötesi mal ticaretinde yalnızca fiyat, teslim ve ödeme koşullarının belirlenmesi yeterli değildir. Sınıflandırma, gerçek menşe, tercihli rejim, gerekli belgeler, ithalat-ihracat kısıtlamaları ve sektörel izinler işlemin hukuki ve ekonomik sonucunu doğrudan etkileyebilir.

3. Türk Şirketlerinin İran’a Yatırımları ve Pazara Giriş

İran pazarına girmeyi planlayan Türk şirketleri açısından doğrudan yatırım, şirket kuruluşu, ortak girişim (joint venture), yerel ortaklık, distribütörlük veya acentelik gibi alternatiflerin yatırımın amacı ve sektörü doğrultusunda değerlendirilmesi gerekir. İran’daki yabancı yatırımlar bakımından temel düzenlemelerden biri 2002 tarihli Foreign Investment Promotion and Protection Act (FIPPA)‚dır. FIPPA, kapsamına kabul edilen yabancı yatırımlar bakımından yatırımın kabulü ve korunması, sermaye ve gelirlerin transferi ve kamulaştırma hâlinde tazminat gibi konularda hukuki bir çerçeve oluşturmaktadır. Ancak bir yatırımın İran iç hukukunda gerçekleştirilebilir veya FIPPA kapsamında korunabilir olması, uluslararası compliance risklerinden bağımsız olduğu anlamına gelmez. Yerel ortak ve gerçek faydalanıcılar, faaliyet sektörü, finansman, ödeme yapısı, izinler, yaptırımlar ve ihracat kontrolleri yatırım kararı verilmeden değerlendirilmelidir.

4. İranlı Şirket ve Yatırımcıların Türkiye’deki Faaliyetleri

İranlı şirketler ve yatırımcılar Türkiye’de şirket kuruluşu, doğrudan yatırım, ortaklık, üretim, gayrimenkul ve dış ticaret gibi farklı faaliyetlerde bulunabilir. Yatırımın niteliğine göre şirketler, vergi, bankacılık, kambiyo, rekabet, çalışma ve göç hukuku ile sektörel düzenlemeler birlikte gündeme gelebilir. Özellikle gerçek faydalanıcı, sermayenin kaynağı, ortaklık ve kontrol yapısı, finansman modeli ve bankacılık kanalları İran bağlantılı yatırımlarda önem kazanabilir. Türkiye’de bir şirket kurulması ayrıca ürünün menşeini veya işlemin ekonomik gerçekliğini kendiliğinden değiştirmez ve uygulanabilir yabancı yaptırım veya ihracat kontrolü kurallarını otomatik olarak bertaraf etmez. Türkiye’deki şirket yapılanması bu nedenle gerçek ticari amacı bulunan ve kendi hukuki yükümlülüklerine tabi bir yatırım kararı olarak ele alınmalıdır.

5. Sözleşmeler, Distribütörlük, Acentelik ve Ortak Girişimler

Türkiye–İran ticari ilişkilerinde sözleşme, sınır ötesi işlemin başlıca risk dağıtım mekanizmalarından biridir. Satım ve tedarikten distribütörlük, acentelik, ortak girişim, teknoloji ve lisans sözleşmelerine kadar tarafların yükümlülükleri işlem özelinde belirlenmelidir. Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yönteminin yanında ödeme, teslim, taşıma, gümrük sorumlulukları, izinler, menşe belgeleri, garanti ve sorumluluk hükümleri açık biçimde düzenlenmelidir. İran bağlantılı uzun süreli işlemlerde sanctions/change-in-law, force majeure, payment disruption, suspension ve termination hükümleri ayrıca önem kazanabilir. Ortak girişimlerde ise sermaye ve yönetim yapısı, veto hakları, finansman, fikrî mülkiyet, pay devri, deadlock ve exit mekanizmaları başlangıçta düzenlenmelidir. Due diligence sırasında belirlenen risklerin sözleşmesel korumalara dönüştürülmesi etkin risk yönetiminin temel unsurlarındandır.

6. Gümrük, Menşe, Lojistik ve Sınır Ötesi Mal Ticareti

Türkiye–İran mal ticaretinde tarife sınıflandırması, menşe, kıymet, ithalat-ihracat izinleri, teknik düzenlemeler ve taşıma belgeleri ürün sınırı geçmeden önce değerlendirilmelidir. Özellikle sevkiyat ülkesi ile ürünün menşei birbirinden ayrılmalıdır. İran’dan sevk edilen bir ürünün İran menşeli olması zorunlu olmadığı gibi, İran menşeli bir ürünün Türkiye’de depolanması, paketlenmesi veya yeniden satılması da tek başına Türk menşei kazandırmaz. Aynı şekilde gümrük menşei ile yaptırım veya ihracat kontrolü amacıyla yapılan origin/content analizi aynı hukuki test değildir. Bu ayrım Türkiye üzerinden üçüncü ülkelere uzanan tedarik zincirlerinde özellikle önemlidir.

7. Bankacılık, Ödemeler ve AML/CFT Riskleri

İran bağlantılı işlemlerde mal veya hizmetin hukuken ticarete konu olabilmesi, ödemenin aynı ölçüde kolay gerçekleştirilebileceği anlamına gelmez. Bankalar, muhabir bankalar, ödeme para birimi, gönderici ve alıcı, gerçek faydalanıcılar ve fonların kaynağı işlem yapısının önemli parçalarıdır. FATF, 19 Haziran 2026 itibarıyla İran’ı “High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action” kategorisinde tutmaktadır. FATF bu kategorideki ülkeler bakımından enhanced due diligence uygulanmasını istemekte ve daha ciddi durumlarda finansal sistemi koruyucu karşı tedbirler öngörmektedir. Bu statü her İran bağlantılı işlemin hukuka aykırı olduğu anlamına gelmez; ancak müşteri ve karşı taraf, gerçek faydalanıcılar, fonların kaynağı, ekonomik amaç ve ödeme zinciri bakımından güçlendirilmiş risk değerlendirmesini önemli hâle getirir. Ayrıca AML/CFT incelemesi ile yaptırım taraması aynı şey değildir. Bir işlem her iki alanda ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

8. İran Yaptırımları ve Secondary Sanctions Riski

İran bağlantılı işlemlerde yalnızca Türk hukukundaki doğrudan yasakların incelenmesi her durumda yeterli olmayabilir. Taraflar, sektör, ürün, ödeme sistemi veya üçüncü ülke bağlantıları nedeniyle özellikle ABD; somut işlem gerektiriyorsa AB ve Birleşik Krallık yaptırım rejimleri ayrıca değerlendirilmelidir. ABD’nin İran yaptırım sistemi, bazı durumlarda doğrudan ABD bağlantısı bulunmayan yabancı kişi ve şirketler bakımından da secondary sanctions riski yaratabilir. Bu nedenle “işlem Türkiye’de gerçekleşiyor” veya “ödeme ABD dolarıyla yapılmıyor” tespitleri tek başına yaptırım analizini sona erdirmez. Bu risk 24 Ağustos 2026’da başlatılan Operation Economic Outcast ile daha da görünür hâle gelmiştir. ABD yönetimi İran’ın finansal bağlantılarını küresel ölçekte hedefleyen yeni bir kampanya başlatmış ve aynı gün çok sayıda kişi, şirket ve gemiye yönelik yeni yaptırımlar açıklamıştır. Hazine ayrıca belirli yaptırım kapsamındaki kişilerle önemli işlemleri gerçekleştiren yabancı finansal kuruluşlar bakımından secondary-sanctions sonuçlarının doğabileceğini açıkça belirtmiştir.

Aynı yaptırım paketinde İran petrokimya ticaretiyle bağlantılı Türkiye merkezli şirketlerin de hedef alınması, counterparty screening’in ötesine geçen işlem-temelli incelemenin önemini somutlaştırmaktadır. Bu nedenle inceleme; ownership/control, gerçek faydalanıcı, üretici, tedarikçi, ürün menşei, aracılar, ödeme, lojistik ve nihai alıcıyı birlikte kapsamalıdır.

Bıçak Hukuk’un İran yaptırımları ve malvarlığının dondurulmasına ilişkin analizi ile Halkbank ve ABD’nin İran ambargosu hakkındaki değerlendirmesi bu konunun daha ayrıntılı hukuki arka planına ilişkin olarak incelenebilir.

9. İhracat Kontrolleri ve Re-Export Riski

Yaptırımlar ile ihracat kontrolleri birbirinden ayrılmalıdır. İhracat kontrolleri belirli malların, yazılımların ve teknolojilerin ihracatı, yeniden ihracatı, transferi, nihai kullanıcısı veya nihai kullanımına ilişkin ayrı kısıtlamalar getirebilir. ABD Bureau of Industry and Security’nin güncel EAR Part 746 düzenlemesi İran’a yönelik özel ihracat ve re-export kontrolleri içermekte; §746.7 ayrıca Iran Foreign Direct Product Rule kapsamındaki belirli yabancı üretim mallarına ilişkin hükümler öngörmektedir. Bu nedenle gerektiğinde ECCN, U.S.-origin controlled content, de minimis kuralları, uygulanabilir FDP kuralları, end user, end use ve re-export güzergâhı incelenmelidir. Türkiye’nin kendi ihracat kontrolü ve izin sistemi de bundan bağımsız olarak değerlendirilmelidir.

10. İran İşlemlerinde Risk-Temelli Due Diligence

Önceki bölümlerdeki farklı risk katmanları pratikte tek bir işlem incelemesine dönüştürülmelidir: counterparty → ownership/control → product/service → origin/classification → end user/end use → payment → intermediaries → logistics → final destination. İncelemenin yoğunluğu sektör, ürün, taraflar, ülkeler ve işlem değerine göre belirlenmelidir. Olağandışı güzergâhlar, gereksiz aracılar, son anda değişen ödeme talimatları, belirsiz nihai kullanıcılar veya ticari belgeler arasındaki tutarsızlıklar daha ileri inceleme gerektirebilir. Amaç bütün İran işlemlerini aynı risk kategorisine yerleştirmek değil; somut riski belirlemek, gerekli kontrolleri yoğunlaştırmak ve kalan riski karar vericiler açısından görünür kılmaktır.

11. Enerji, Petrokimya, Tarım ve Diğer Stratejik Sektörler

Türkiye–İran işlemlerindeki risk yoğunluğu sektöre göre değişir. Enerji ve petrokimyada yaptırımlar ve menşe; tarım ve gıdada ürün standartları, sağlık ve bitki sağlığı tedbirleri, izinler ve gümrük; teknoloji, elektronik, havacılık ve savunma bağlantılı işlemlerde ise teknik sınıflandırma, çift kullanımlı ürünler, teknoloji transferi ve end-use kontrolleri öne çıkabilir. Bıçak Hukuk’un Türkiye–İran ekonomik ilişkilerine ilişkin kurumsal çalışmalarının yanında tarım alanındaki iki ülke işbirliği toplantılarına katılımı da bu sektörel ilişkilerin uygulamadaki gelişiminin takip edilmesine katkı sağlamaktadır.

12. Yatırım Koruması, Vergi ve Finansal Yapılandırma

Sınır ötesi yatırımda şirket yapısı, yatırım koruması, vergilendirme, finansman, kâr transferi ve çıkış mekanizmaları birlikte değerlendirilmelidir. FIPPA İran iç hukukundaki yatırım korumasının önemli bir katmanını oluştururken, Türkiye ile İran arasında gelir ve servet üzerinden alınan vergilerde çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması da bulunmaktadır; GİB kayıtlarına göre anlaşma hükümleri 1 Ocak 2006’dan itibaren uygulanmaktadır. Vergi veya yatırım koruması sağlayan bir yapının yaptırım, AML/CFT veya bankacılık bakımından otomatik güvenli liman oluşturmadığı unutulmamalıdır. Hukuken izin verilen bir sermaye veya kâr transferinin fiilî bankacılık uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.

13. Fikrî Mülkiyet, Teknoloji ve Ticari Hakların Korunması

Marka, patent, tasarım, yazılım, know-how ve ticari sırlar özellikle distribütörlük, üretim, lisans ve ortak girişim ilişkilerinde işlemin önemli ekonomik varlıklarıdır. Bu nedenle hakların kimin adına ve hangi ülkede korunacağı; lisans, kullanım, gizlilik, know-how, sözleşme sonrası kullanım ve ihlal hâlindeki başvuru yolları başlangıçta düzenlenmelidir. Teknoloji transferinde fikrî mülkiyet koruması ile uygulanabilir ihracat kontrolü kuralları ayrıca değerlendirilmelidir.

14. Ticari Uyuşmazlıklar, Alacak Tahsili ve Tahkim

Türkiye–İran ticari uyuşmazlıklarında müzakere, alacak tahsili, geçici hukuki koruma, dava ve tahkim seçenekleri uyuşmazlığın niteliğine göre değerlendirilmelidir. Sınır ötesi sözleşmelerde uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme veya tahkim yeri, tahkim kuralları, dil ve kararın nerede icra edilmesinin beklendiği birlikte düşünülmelidir. Türkiye ve İran’ın 1958 New York Convention sistemi içinde bulunması uluslararası hakem kararlarının tanınması ve tenfizi açısından önemli bir hukuki zemin sağlar. Alacak tahsilinde ise yalnızca davanın nerede açılabileceği değil, borçlunun malvarlığının nerede bulunduğu ve elde edilecek kararın nerede ve nasıl icra edilebileceği belirleyicidir.

15. İran Vatandaşlarının Türkiye’deki Hukuki İhtiyaçları

İran vatandaşlarının Türkiye bağlantılı ihtiyaçları arasında gayrimenkul, miras, aile hukuku, ikamet ve vatandaşlık, sözleşmeler, dava ve icra takipleri ile yabancı kararların tanınması ve tenfizi bulunabilir. Somut işleme göre İran’da düzenlenen belgelerin Türkiye’de kullanılması, vekâletname, tercüme ve belge tasdiki süreçleri de gündeme gelebilir. Tarafların vatandaşlığı tek başına uygulanacak hukuku veya yetkili mahkemeyi belirlemediğinden milletlerarası özel hukuk kuralları somut ilişki üzerinden değerlendirilmelidir.

16. İran–Türkiye İşlemleri İçin Pratik Hukuki Yol Haritası

İran bağlantılı işlemlerde hukuki hazırlık, sözleşme imzalanmadan önce başlamalı ve işlem boyunca sürdürülmelidir. Uygulamada temel yol haritası şöyle kurulabilir: işlem yapısı → karşı taraf ve ownership/control → izinler → ürün ve menşe → yaptırımlar/AML/ihracat kontrolleri → sözleşme → ödeme → lojistik → uyuşmazlık ve çıkış planlaması. Bu yaklaşımın amacı ticareti gereksiz biçimde zorlaştırmak değil; öngörülebilir riskleri erken belirlemek, yönetilebilir risklere koruma mekanizmaları oluşturmak ve kabul edilemeyecek riskleri karar verilmeden görünür hâle getirmektir.

17. Bıçak Hukuk’un Türkiye – İran Çalışmaları ve Hukuki Hizmetleri

Bıçak Hukuk, Türkiye–İran çalışmalarını ticaret, yatırım, şirketler hukuku, sözleşmeler, gümrük, yaptırımlar ve ihracat kontrolleri, AML/CFT, uyuşmazlık çözümü ve sınır ötesi özel hukuk alanlarının kesiştiği çok disiplinli bir çalışma alanı olarak ele almaktadır. Büromuz, 24 Ocak 2024 Türkiye–İran İş Forumu başta olmak üzere iki ülke arasındaki ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik kurumsal platformlara ve tarım alanındaki Türkiye–İran işbirliği toplantılarına katılmış; İran yaptırımları ve bunların Türkiye bağlantılı sonuçlarına ilişkin hukuki çalışmalar yayımlamıştır. Türkiye–İran dosyalarındaki kapasitemiz ayrıca İran’da hukuk lisans eğitimini tamamlamış, Farsça bilen ve Türkiye’de hukuk alanında doktora çalışmalarını sürdüren danışman hukukçu desteğiyle güçlendirilmektedir. Farsça belge ve iletişim içeren dosyalarda bu kapasiteden yararlanılırken Türkiye’deki hukuki danışmanlık ve temsil Türk hukuku ve mesleki kurallar çerçevesinde yürütülmektedir. Yaklaşımımız işlem öncesi yapılandırma → risk-temelli due diligence → sözleşmesel koruma → regulatory compliance → uyuşmazlık önleme ve çözüm zincirinin tamamını kapsayacak şekilde dosya-temelli hukuki destek sağlamaktır.

18. Sıkça Sorulan Sorular

18.1. İran’da Türk şirketleri yatırım yapabilir mi?

İran’da yabancı yatırımlar için farklı hukuki modeller bulunmaktadır. Uygun yapı faaliyet alanı, FIPPA, izinler, vergi, finansman ve uygulanabilir yaptırım ve ihracat kontrolü riskleri birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.

18.2. İran vatandaşları ve şirketleri Türkiye’de şirket kurabilir mi?

Genel olarak yabancı gerçek ve tüzel kişiler Türkiye’de şirket kurabilir veya yatırım yapabilir. Somut işlemde faaliyet sektörü, sermayenin kaynağı, gerçek faydalanıcılar, bankacılık ve compliance gereklilikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

18.3. İran ile ticaret yapmak Türkiye’de yasak mıdır?

İran’la yapılan bütün ticari işlemleri kapsayan genel bir yasak bulunduğunu söylemek doğru değildir. Ancak taraf, ürün, sektör, ödeme, menşe, nihai kullanıcı ve uluslararası bağlantılar somut işlem bakımından yasak veya kısıtlama doğurabilir.

18.4. Türk şirketleri ABD’nin İran yaptırımlarından etkilenebilir mi?

Evet. ABD’nin İran yaptırım sistemi bazı durumlarda ABD dışında kurulmuş şirketler bakımından da önemli hukuki ve ticari sonuçlar doğurabilir. Secondary-sanctions riski nedeniyle yalnızca doğrudan ABD bağlantısına bakılması yeterli değildir.

18.5. İran’dan Türkiye’ye gelmeden hukuki hizmet alınabilir mi?

Birçok danışmanlık, sözleşme incelemesi ve due diligence çalışması uzaktan yürütülebilir. Dava veya resmî temsil gerektiren işlemlerde ise uygun vekâletname ve diğer usul şartları gerekebilir.

18.6. Bıçak Hukuk Farsça iletişim desteği sağlayabilir mi?

Evet. Türkiye–İran bağlantılı çalışmalarımızda İran’da hukuk eğitimi almış ve Farsça bilen danışman hukukçu kapasitesinden yararlanılabilmektedir.

19. Sonuç: Türkiye – İran İşlemlerinde Fırsat ve Hukuki Riskin Birlikte Yönetilmesi

Türkiye ile İran arasındaki coğrafi yakınlık ve yerleşik ekonomik ilişkiler, iki ülke şirketleri ve yatırımcıları için önemli sınır ötesi faaliyet alanları yaratmaktadır. Ancak ticari fırsatların değerlendirilmesi, işlemin yalnızca Türkiye veya İran iç hukukunda mümkün olup olmadığı sorusuyla sınırlandırılmamalıdır. Şirket ve yatırım yapısı, sözleşmeler, gümrük ve menşe, bankacılık ve AML/CFT, yaptırımlar, ihracat kontrolleri, vergi, fikrî mülkiyet ve uyuşmazlık çözümü aynı ekonomik ilişkinin farklı hukuki katmanları olabilir. Bu nedenle sürdürülebilir Türkiye–İran ekonomik ilişkilerinin hukuki temeli, fırsat ile risk arasında tercih yapmak değil; ticari hedefleri doğru hukuki yapılandırma, risk-temelli due diligence, etkin compliance ve öngörülü uyuşmazlık yönetimiyle birlikte ele almaktır. Doğru yapılandırılmış hukuki süreç, sınır ötesi ticaretin önünde bir engel değil, güvenilir ve sürdürülebilir ekonomik işbirliğinin temel unsurlarından biridir.