1. Giriş

Dış uzay faaliyetleri, Soğuk Savaş döneminden günümüze kadar geçen süreçte hem teknolojik kapasite hem de aktör çeşitliliği bakımından önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Başlangıçta yalnızca devletlerin yürüttüğü uzay faaliyetleri, günümüzde özel sektörün de aktif katılımıyla çok daha karmaşık bir yapıya kavuşmuştur. Bu dönüşüm, uzay faaliyetlerinin hukuki, teknik ve güvenlik boyutlarının yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır (Akbay 2023). Bu çerçevede, dış uzayda enerji üretimi ve yönetimi, uzay görevlerinin sürdürülebilirliği açısından kritik bir unsur olarak ortaya çıkmaktadır. Özellikle Güneş’ten uzak bölgelerde gerçekleştirilen derin uzay görevlerinde güneş enerjisinin yetersiz kalması, alternatif enerji kaynaklarına yönelimi zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda nükleer güç kaynakları, uzun ömürlü, yüksek enerji yoğunluğuna sahip ve kesintisiz enerji sağlayabilen sistemler olarak öne çıkmaktadır (UNOOSA; Demirer 2025).

Nitekim radyoizotop termoelektrik jeneratörler (RTG) ve nükleer reaktör sistemleri, 1960’lı yıllardan itibaren uzay görevlerinde kullanılmakta olup, özellikle derin uzay keşiflerinde vazgeçilmez hale gelmiştir (DOE; World Nuclear Association). Bu durum, nükleer güç kaynaklarının dış uzay faaliyetleri bakımından yalnızca bir seçenek değil, çoğu zaman teknik bir zorunluluk olduğunu göstermektedir (ESA). Bununla birlikte, nükleer güç kaynaklarının kullanımı, beraberinde ciddi riskleri de getirmektedir. Özellikle fırlatma sırasında meydana gelebilecek kazalar veya kontrolsüz yeniden giriş durumlarında radyoaktif materyalin çevreye yayılması ihtimali, bu teknolojilerin kullanımını yüksek riskli faaliyetler kategorisine sokmaktadır (IAEA 2009; NASA EIS). Bu nedenle nükleer güç kaynakları, bir yandan uzay araştırmaları için vazgeçilmez bir araç olarak değerlendirilirken, diğer yandan insan sağlığı, çevre güvenliği ve uluslararası barış bakımından dikkatle düzenlenmesi gereken bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda literatürde nükleer güç kaynaklarının “çift doğası” (dual nature) vurgulanmaktadır. Buna göre, söz konusu sistemler hem uzay faaliyetlerinin ilerlemesi için kritik öneme sahip hem de potansiyel olarak yüksek zarar doğurma kapasitesine sahip teknolojilerdir (Yang 2025). Bu ikili karakter, nükleer güç kaynaklarının hukuki ve politik düzeyde kapsamlı bir şekilde ele alınmasını zorunlu kılmaktadır.

Uluslararası hukuk bakımından değerlendirildiğinde ise, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin düzenlemelerin büyük ölçüde genel uzay hukuku antlaşmaları ve bağlayıcı olmayan (soft law) normlar üzerinden şekillendiği görülmektedir. 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması ve 1972 tarihli Sorumluluk Sözleşmesi gibi temel metinler, doğrudan nükleer sistemleri düzenlememekle birlikte, bu alanda uygulanacak genel ilkeleri ortaya koymaktadır (Outer Space Treaty 1967; Liability Convention 1972). Buna karşılık, 1992 tarihli BM İlkeleri ve 2009 tarihli IAEA Güvenlik Çerçevesi gibi belgeler, daha spesifik düzenlemeler getirmekle birlikte bağlayıcı nitelik taşımamaktadır (UNOOSA; IAEA 2009). Bu durum, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin mevcut hukuki rejimin parçalı, dağınık ve uygulama bakımından sınırlı bir yapıya sahip olduğu yönündeki eleştirileri beraberinde getirmektedir (Brill; Yang 2025). Özellikle teknolojik gelişmelerin hızlanması, yeni uzay aktörlerinin ortaya çıkması ve uzay faaliyetlerinin ticarileşmesi, mevcut düzenlemelerin yetersizliğini daha görünür hale getirmiştir.

Öte yandan, nükleer güç kaynaklarının kullanımı yalnızca teknik ve hukuki bir mesele olmayıp, aynı zamanda uluslararası güvenlik ve jeopolitik rekabet bağlamında da değerlendirilmesi gereken bir konudur. Uzay sistemlerinin nükleer caydırıcılık mekanizmalarıyla olan ilişkisi, özellikle büyük güçler arasında yanlış algılama ve eskalasyon risklerini artırmaktadır (TASAM). Bu durum, nükleer uzay faaliyetlerinin yalnızca çevresel ve teknik riskler değil, aynı zamanda küresel güvenlik açısından da önemli sonuçlar doğurabileceğini göstermektedir.

Bu çalışmanın amacı, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımını çok katmanlı bir perspektifle ele almak ve bu alandaki teknik gelişmeler ile uluslararası hukuki düzenlemeler arasındaki ilişkiyi kapsamlı bir şekilde analiz etmektir. Bu doğrultuda çalışma; teknik altyapı, tarihsel gelişim, uluslararası hukuk rejimi, sorumluluk mekanizmaları, çevresel riskler, güvenlik boyutu ve güncel reform tartışmalarını birlikte değerlendirerek bütüncül bir analiz sunmayı hedeflemektedir.

2. Literatür ve Teorik Çerçeve

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin literatür, disiplinler arası bir yapı arz etmekte olup; uluslararası hukuk, nükleer mühendislik, uzay teknolojisi ve güvenlik çalışmaları gibi farklı alanların kesişiminde gelişmiştir. Bu nedenle konuya ilişkin akademik çalışmalar, yalnızca hukuki normların analiziyle sınırlı kalmayıp, aynı zamanda teknik zorunluluklar, risk yönetimi ve stratejik etkiler bağlamında ele alınmaktadır (Demirer 2025).

2.1. Nükleer Güç Kaynaklarına İlişkin Literatürün Gelişimi

Nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımına ilişkin akademik tartışmaların başlangıcı, büyük ölçüde 1978 yılında Sovyetler Birliği’ne ait nükleer reaktör taşıyan Cosmos 954 uydusunun Kanada üzerinde parçalanmasıyla ilişkilendirilmektedir. Bu olay, uluslararası sorumluluk, çevresel risk ve devlet yükümlülükleri gibi konuların ilk kez somut bir vaka üzerinden tartışılmasına yol açmış ve bu alandaki hukuki literatürün gelişimini hızlandırmıştır (Brill, The Use of Nuclear Power Sources in Outer Space, 2023). Bu dönemde literatür, ağırlıklı olarak nükleer uzay faaliyetlerinin doğurabileceği zararlar ve bu zararların uluslararası hukuk çerçevesinde nasıl ele alınacağı üzerine yoğunlaşmıştır. Özellikle devlet sorumluluğu, mutlak sorumluluk ilkesi ve tazmin mekanizmaları gibi konular, erken dönem çalışmaların temel odak noktalarını oluşturmuştur (Liability Convention 1972).

2.2. Teknik Literatür ve Mühendislik Yaklaşımı

Nükleer güç kaynaklarına ilişkin literatürün önemli bir bölümü, teknik ve mühendislik perspektifine dayanmaktadır. Bu kapsamda yapılan çalışmalar, nükleer enerji sistemlerinin uzay görevlerinde neden tercih edildiğini, nasıl çalıştığını ve hangi avantajları sunduğunu açıklamaya yöneliktir. Örneğin, nükleer tahrik sistemleri ve radyoizotop enerji üretim teknolojileri üzerine yapılan çalışmalar, bu sistemlerin yüksek enerji yoğunluğu ve uzun süreli operasyon kabiliyeti sayesinde özellikle derin uzay görevlerinde vazgeçilmez olduğunu ortaya koymaktadır (Güven, Using Nuclear Energy in a Spacecraft for Propulsion and Power in a Microgravity Environment, 2010). Benzer şekilde, teknik literatürde RTG sistemlerinin güvenilirliği ve hareketli parça içermemesi nedeniyle uzun süreli görevler için ideal olduğu vurgulanmaktadır (U.S. Department of Energy, The History of Nuclear Power in Space, 2024). Bu teknik çalışmalar, hukuki analizler açısından da temel bir zemin oluşturmaktadır. Zira nükleer güç kaynaklarının sağladığı avantajlar, aynı zamanda bu sistemlerin neden düzenlenmesi gerektiğini ve hangi risklerin yönetilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

2.3. Uluslararası Hukuk Literatürü

Uluslararası hukuk literatürü, nükleer güç kaynaklarının kullanımını büyük ölçüde genel uzay hukuku çerçevesi içinde değerlendirmektedir. Bu kapsamda 1967 tarihli Outer Space Treaty ve 1972 tarihli Liability Convention temel referans noktalarını oluşturmaktadır. Ancak bu antlaşmaların nükleer güç kaynaklarına özgü detaylı düzenlemeler içermemesi, literatürde önemli bir tartışma konusu olmuştur. Nitekim Demirer (2025), uzay hukuku ile nükleer güvenlik ve çevre hukuku arasında çok katmanlı bir ilişki bulunduğunu ve mevcut düzenlemelerin bu karmaşık yapıyı tam anlamıyla kapsamadığını belirtmektedir. Benzer şekilde, Akbay (2023) ve Gürsel, uzay hukukunun mevcut haliyle yeni teknolojik gelişmeler karşısında yetersiz kaldığını ve güncellenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

2.4. Soft Law ve Normatif Çerçeve Tartışmaları

Literatürde dikkat çeken bir diğer önemli alan, bağlayıcı olmayan uluslararası normların (soft law) rolüdür. Bu kapsamda 1992 tarihli BM İlkeleri ve 2009 tarihli IAEA Güvenlik Çerçevesi, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin en önemli düzenleyici metinler olarak öne çıkmaktadır (UNOOSA, Nuclear Power Sources Principles, 1992; IAEA, Safety Framework for Nuclear Power Source Applications in Outer Space, 2009). Bu belgeler, her ne kadar bağlayıcı nitelik taşımamakla birlikte, devlet uygulamaları üzerinde önemli bir etki yaratmakta ve fiili bir standart oluşturmaktadır. Bununla birlikte, bu normların bağlayıcı olmaması, literatürde önemli bir eleştiri konusu olarak öne çıkmaktadır (Yang, International Regulation for the Use of Nuclear Power Sources in Outer Space, 2025).

2.5. Güvenlik ve Stratejik Literatür

Son yıllarda literatürde giderek önem kazanan bir diğer alan, nükleer güç kaynaklarının güvenlik ve stratejik boyutudur. Bu yaklaşım, uzay sistemlerinin nükleer caydırıcılık mekanizmalarıyla olan ilişkisini ve bu ilişkinin doğurabileceği eskalasyon risklerini incelemektedir. Bu çerçevede yapılan çalışmalar, uzayda meydana gelebilecek bir teknik arıza veya saldırının yanlış yorumlanarak nükleer krizlere yol açabileceğini ortaya koymaktadır (Raju & Wan, Space–Nuclear Escalation Risks, 2023). Bu durum, nükleer güç kaynaklarının kullanımının yalnızca teknik ve hukuki değil, aynı zamanda jeopolitik bir mesele olduğunu göstermektedir.

2.6. Güncel Literatür ve Reform Tartışmaları

Güncel akademik çalışmalar, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin mevcut uluslararası düzenlemelerin yetersiz kaldığını ve yeni bir düzenleyici çerçeveye ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle Yang (2025), mevcut sistemin dağınık ve uygulama bakımından sınırlı olduğunu, bu nedenle daha kapsamlı ve bağlayıcı uluslararası normların geliştirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Benzer şekilde, ESA (2007) tarafından ortaya konulan yaklaşım, nükleer uzay sistemleri için daha sıkı güvenlik standartlarının oluşturulması gerektiğini ve bu standartların mümkünse uluslararası düzeyde bağlayıcı hale getirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

3. Kavramsal ve Teknik Temel

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, hem yüksek enerji yoğunluğu hem de uzun süreli operasyon kabiliyeti nedeniyle uzay mühendisliğinde özel bir konuma sahiptir. Bu bölümde, nükleer güç kaynaklarının tanımı, sınıflandırılması, fiziksel temelleri ve uzay görevlerindeki teknik zorunluluğu sistematik olarak ele alınmaktadır.

3.1. Nükleer Güç Kaynaklarının Tanımı ve Kapsamı

Uluslararası çerçevede nükleer güç kaynakları (Nuclear Power Sources – NPS), özellikle güneş enerjisinin yetersiz kaldığı uzay görevlerinde kullanılan, yüksek enerji yoğunluğuna sahip sistemler olarak tanımlanmaktadır (UNOOSA, Topic #2: Nuclear Power Sources in Outer Space, tarihsiz/UN eğitim dokümanı). Bu tanım, NPS’nin yalnızca teknik bir tercih değil, belirli görev profilleri için operasyonel zorunluluk olduğunu ortaya koymaktadır. NPS kavramı, genel olarak iki ana sistemi kapsar: radyoizotop temelli enerji üretim sistemleri ve nükleer fisyon reaktörleri. Bu sistemlerin her biri, farklı görev gereksinimlerine göre geliştirilmiş olup, enerji üretimi ve tahrik fonksiyonları bakımından farklı teknik özellikler sergilemektedir (World Nuclear Association, Nuclear Reactors for Space, 2024).

3.2. Nükleer Güç Kaynaklarının Sınıflandırılması

Radyoizotop Enerji Sistemleri (RTG): Radyoizotop termoelektrik jeneratörler (RTG), radyoaktif bozunma sonucu ortaya çıkan ısının elektrik enerjisine dönüştürülmesi prensibiyle çalışmaktadır. Bu sistemlerde genellikle Plütonyum-238 izotopu kullanılmakta olup, bu izotopun uzun yarı ömrü ve yüksek ısı üretim kapasitesi, RTG sistemlerini uzun süreli uzay görevleri için uygun hale getirmektedir (U.S. Department of Energy, The History of Nuclear Power in Space, 2024). RTG sistemlerinin en önemli avantajları şunlardır:

• hareketli parça içermemesi nedeniyle yüksek güvenilirlik
• uzun süreli kesintisiz enerji üretimi
• düşük bakım gereksinimi

Bu özellikler, RTG’leri özellikle derin uzay görevlerinde vazgeçilmez hale getirmiştir (World Nuclear Association, 2024).

Nükleer Fisyon Reaktörleri: Nükleer fisyon reaktörleri, uranyum veya plütonyum gibi ağır elementlerin kontrollü fisyonu yoluyla enerji üretmektedir. Bu sistemler, RTG’lere kıyasla çok daha yüksek güç üretme kapasitesine sahiptir ve özellikle yüksek enerji gerektiren görevler için geliştirilmiştir (TÜBA, Nükleer Enerji Raporu, 2019). Uzayda kullanılan nükleer reaktörler, özellikle Sovyetler Birliği tarafından geliştirilen RORSAT programı kapsamında kullanılmıştır. Günümüzde ise bu sistemler, gelecekteki Ay ve Mars görevleri için yeniden gündeme gelmektedir (World Nuclear Association, 2024).

Nükleer Tahrik Sistemleri: Nükleer tahrik sistemleri, nükleer enerji kullanarak itki üretmeyi amaçlayan sistemlerdir. Bu sistemlerde bir nükleer reaktör aracılığıyla bir itici gaz yüksek sıcaklıklara kadar ısıtılmakta ve bu gazın nozül üzerinden dışarı atılmasıyla itki elde edilmektedir (Güven, Using Nuclear Energy in a Spacecraft for Propulsion and Power in a Microgravity Environment, 2010). Bu sistemler, geleneksel kimyasal roketlere kıyasla daha yüksek performans sunmaktadır. Bunun temel nedeni, egzoz hızının daha yüksek olmasıdır. Bu ilişki aşağıdaki şekilde ifade edilmektedir:

Isp=VegI_{sp} = \frac{V_e}{g}Isp​=gVe​​

Burada özgül itki (Isp), egzoz gazı hızına (ve) bağlıdır. Nükleer sistemler, yüksek sıcaklık üretme kapasiteleri sayesinde bu parametreyi optimize edebilmektedir (Güven 2010).

3.3. Nükleer Enerjinin Fiziksel Temeli

Nükleer enerji sistemlerinin temelinde, atom çekirdeğinin parçalanması (fisyon) veya birleşmesi (füzyon) süreçleri yer almaktadır. Uzay uygulamalarında yaygın olarak kullanılan teknoloji fisyon temelli olup, kontrollü zincirleme reaksiyonlar aracılığıyla yüksek miktarda enerji üretimi sağlanmaktadır (FMO, Nükleer Güç Santralleri, tarih yok; TÜBA 2019). Bu sistemlerde:

• nötron akışı kontrol edilir
• reaksiyon hızı düzenlenir
• açığa çıkan enerji elektrik veya itki üretimi için kullanılır

Bu süreç, yüksek enerji yoğunluğu sağlamakla birlikte, aynı zamanda ciddi güvenlik önlemlerini de gerekli kılmaktadır.

3.4. Uzay Görevlerinde Nükleer Enerjinin Zorunluluğu

Uzay görevlerinde nükleer enerji kullanımının en temel nedeni, güneş enerjisinin sınırlılıklarıdır. Güneş’ten uzaklaştıkça güneş panellerinin verimliliği önemli ölçüde azalmakta, bu durum özellikle dış gezegenlere yönelik görevlerde enerji üretimini zorlaştırmaktadır (Demirer 2025). Bu bağlamda:

• Jüpiter, Satürn ve ötesi görevlerde
• uzun süreli keşif misyonlarında
• gölgede kalan yüzey operasyonlarında

nükleer enerji sistemleri tek uygulanabilir çözüm olarak ortaya çıkmaktadır (ESA, ESA’s Approach to Nuclear Power Sources, 2007).

3.5. Teknik Avantajlar ve Riskler

Nükleer güç kaynakları, yüksek performans avantajları sunmakla birlikte önemli riskler de barındırmaktadır. Özellikle:

• fırlatma kazaları
• yeniden giriş senaryoları
• radyolojik yayılım

gibi durumlar ciddi çevresel ve sağlık riskleri doğurabilmektedir (IAEA, Safety Framework, 2009; NASA, Cassini Environmental Impact Statement, 1995). Bu nedenle nükleer güç kaynakları, teknik açıdan üstün olmakla birlikte, aynı zamanda yüksek riskli sistemler olarak değerlendirilmekte ve bu durum sıkı uluslararası düzenlemeleri gerekli kılmaktadır.

4. Tarihsel Gelişim ve Uygulama

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, 1960’lı yıllardan itibaren büyük ölçüde iki sürecin kesişiminde gelişmiştir: (i) derin uzay görevlerinin artan enerji ihtiyacı ve (ii) nükleer teknolojinin askeri kökenli gelişiminden sivil ve bilimsel uygulamalara evrilmesi. Bu bölüm, nükleer uzay sistemlerinin tarihsel gelişimini kronolojik bir çerçevede ele almakta ve başlıca programlar ile uygulama örneklerini incelemektedir.

4.1. İlk Dönem: SNAP Programı ve Erken Uygulamalar

Uzayda nükleer enerji kullanımına ilişkin ilk somut uygulamalar, Amerika Birleşik Devletleri tarafından yürütülen SNAP (Systems for Nuclear Auxiliary Power) programı kapsamında geliştirilmiştir. Bu program çerçevesinde 1961 yılında fırlatılan Transit 4A uydusu, radyoizotop termoelektrik jeneratör (RTG) kullanan ilk uzay aracı olarak kabul edilmektedir (U.S. Department of Energy, The History of Nuclear Power in Space, 2024). SNAP programı, yalnızca RTG sistemlerinin geliştirilmesiyle sınırlı kalmamış, aynı zamanda uzayda kullanılabilecek küçük ölçekli nükleer reaktörlerin de tasarlanmasını hedeflemiştir. Bu kapsamda SNAP-10A, 1965 yılında uzaya gönderilen ilk nükleer reaktörlü uydu olarak kayda geçmiştir (Demirer 2025). Bu erken dönem uygulamalar, nükleer enerji sistemlerinin uzay koşullarında çalışabilirliğini göstermesi bakımından kritik bir dönüm noktası oluşturmuştur.

4.2. Ay Görevleri ve Yüzey Operasyonları

Nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımının ikinci önemli aşaması, Ay görevleriyle birlikte ortaya çıkmıştır. Özellikle Apollo programı kapsamında kullanılan SNAP-27 sistemleri, Ay yüzeyine yerleştirilen bilimsel ekipmanlara uzun süreli enerji sağlamıştır (U.S. Department of Energy, 2024). Bu sistemler, Ay yüzeyinde yürütülen deneylerin uzun süreli veri üretmesini mümkün kılmış ve nükleer güç kaynaklarının yüzey operasyonlarında da etkin bir şekilde kullanılabileceğini göstermiştir. Güneş ışığının kesintili olduğu veya tamamen bulunmadığı ortamlarda bu sistemlerin sağladığı avantaj, uzay araştırmaları açısından belirleyici olmuştur.

4.3. Derin Uzay Keşiflerinde Nükleer Sistemler

1970’li yıllardan itibaren nükleer güç kaynakları, özellikle derin uzay görevlerinde vazgeçilmez hale gelmiştir. Güneş’ten uzaklaştıkça güneş panellerinin verimliliğinin azalması, alternatif enerji kaynaklarını zorunlu kılmıştır (ESA, ESA’s Approach to Nuclear Power Sources, 2007). Bu bağlamda aşağıdaki görevler öne çıkmaktadır:

• Galileo (1989): Jüpiter’e yönelik görevde RTG kullanılmıştır.
• Ulysses (1990): Güneş’in kutup bölgelerinin incelenmesinde RTG’den yararlanılmıştır.
• Cassini (1997): Satürn görevinde yüksek kapasiteli RTG sistemleri kullanılmıştır.

Bu görevler, nükleer güç kaynaklarının uzun süreli, güvenilir ve güneşten bağımsız enerji üretimi sağlayarak derin uzay keşiflerini mümkün kıldığını ortaya koymuştur (U.S. Department of Energy, 2024; NASA, Cassini Environmental Impact Statement, 1995).

4.4. Sovyetler Birliği ve Reaktör Tabanlı Sistemler

Nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımı yalnızca ABD ile sınırlı kalmamış, Sovyetler Birliği de özellikle nükleer reaktör tabanlı sistemler geliştirmiştir. Bu kapsamda RORSAT (Radar Ocean Reconnaissance Satellite) programı çerçevesinde çok sayıda nükleer reaktörlü uydu yörüngeye yerleştirilmiştir (Güven 2010; World Nuclear Association, 2024). Bu uydular, yüksek güç gerektiren radar sistemlerini çalıştırmak amacıyla tasarlanmış olup, nükleer reaktörlerin uzayda yüksek enerji gereksinimlerini karşılayabileceğini göstermiştir. Ancak bu program aynı zamanda önemli güvenlik risklerini de beraberinde getirmiştir. Bu risklerin en somut örneği, 1978 yılında meydana gelen Cosmos 954 kazası olayıdır. Söz konusu uydu, kontrolsüz bir şekilde Kanada topraklarına düşmüş ve radyoaktif kirliliğe yol açmıştır. Bu olay, nükleer uzay faaliyetlerinin çevresel ve hukuki sonuçlarını gözler önüne sermiştir (Brill, 2023; McGill Law Journal, 1979).

4.5. Teknolojik Evrim: RTG’den Reaktörlere Geçiş

Uzayda nükleer enerji kullanımı, başlangıçta ağırlıklı olarak RTG sistemlerine dayanmakla birlikte, günümüzde daha yüksek güç gereksinimleri nedeniyle nükleer reaktör teknolojilerine yeniden yönelim söz konusudur (World Nuclear Association, 2024). Bu bağlamda:

• RTG sistemleri → düşük güç, uzun süre
• nükleer reaktörler → yüksek güç, daha geniş görev kapasitesi

şeklinde bir ayrım ortaya çıkmaktadır. Özellikle Ay ve Mars görevleri gibi yüksek enerji gerektiren projelerde, nükleer reaktörlerin yeniden gündeme gelmesi, bu teknolojinin gelecekteki uzay faaliyetlerinde daha merkezi bir rol oynayacağını göstermektedir (ESA 2007).

4.6. Güncel Eğilimler ve Gelecek Perspektifi

Günümüzde nükleer güç kaynakları, yalnızca bilimsel keşifler için değil, aynı zamanda ticari ve stratejik uzay faaliyetleri için de değerlendirilmektedir. Özellikle:

• Ay’da kalıcı üsler kurulması
• Mars görevleri
• derin uzay keşifleri

gibi projeler, yüksek kapasiteli ve güvenilir enerji sistemlerine olan ihtiyacı artırmaktadır. Bu bağlamda nükleer enerji, uzay faaliyetlerinin geleceğinde merkezi bir rol oynamaya devam edecektir. Ancak bu gelişim, aynı zamanda teknik, hukuki ve çevresel risklerin de yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır (Yang 2025).

5. Uluslararası Hukuki Çerçeve

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, uluslararası hukuk bakımından doğrudan ve özel bir antlaşma rejimine tabi olmaktan ziyade, genel uzay hukuku ilkeleri ve tamamlayıcı düzenlemeler çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu durum, söz konusu faaliyetlerin hukuki değerlendirmesinde çok katmanlı bir yaklaşımı zorunlu kılmaktadır. Zira nükleer uzay faaliyetleri; uzay hukuku, uluslararası sorumluluk hukuku ve çevre hukuku ilkelerinin kesişiminde yer almaktadır (Demirer 2025).

5.1. Temel Uzay Hukuku Antlaşmaları

Outer Space Treaty (1967): 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması, uzay faaliyetlerinin temel hukuki çerçevesini oluşturan en önemli uluslararası belgedir. Antlaşma, nükleer güç kaynaklarına doğrudan ilişkin hükümler içermemekle birlikte, bu sistemlerin kullanımına uygulanacak genel ilkeleri belirlemektedir. Bu bağlamda özellikle şu ilkeler önem taşımaktadır:

• Barışçıl kullanım ilkesi: Uzay faaliyetlerinin yalnızca barışçıl amaçlarla yürütülmesi gerekmektedir (Outer Space Treaty 1967, md. IV).
• Zarar vermeme ilkesi: Devletler, kendi faaliyetlerinin diğer devletlere zarar vermemesini sağlamakla yükümlüdür (Outer Space Treaty 1967, md. IX).
• Uluslararası sorumluluk ilkesi: Devletler, ulusal uzay faaliyetlerinden uluslararası düzeyde sorumludur (Outer Space Treaty 1967, md. VI).

Bu ilkeler, nükleer güç kaynaklarının kullanımında doğabilecek risklerin hukuki değerlendirilmesinde temel referans noktalarını oluşturmaktadır.

Liability Convention (1972): 1972 tarihli Sorumluluk Sözleşmesi, uzay faaliyetlerinden doğan zararlar bakımından en önemli bağlayıcı düzenlemeyi oluşturmaktadır. Sözleşme kapsamında:

• Yeryüzünde meydana gelen zararlar bakımından mutlak sorumluluk,
• Uzayda meydana gelen zararlar bakımından kusur sorumluluğu

esas alınmaktadır. Nükleer güç kaynakları bakımından bu sözleşmenin önemi, bu sistemlerin bir uzay nesnesinin parçası olarak değerlendirilmesidir. Bu çerçevede, nükleer sistemlerden kaynaklanan zararlar da sözleşme kapsamına girmektedir (Demirer 2025). Bu durum, özellikle yüksek risk içeren nükleer sistemler bakımından mağdur devletlerin korunmasını sağlayan önemli bir hukuki mekanizma sunmaktadır.

Registration Convention (1975): 1975 tarihli Tescil Sözleşmesi, uzay nesnelerinin kayıt altına alınmasını öngörerek, sorumluluğun belirlenmesini kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Nükleer güç kaynakları içeren uzay araçlarının tescili, olası bir zarar durumunda sorumlu devletin belirlenmesi açısından kritik öneme sahiptir.

5.2. Uluslararası Hukukun Genel İlkeleri

Nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımı, yalnızca uzay hukuku antlaşmalarıyla değil, aynı zamanda uluslararası hukukun genel ilkeleriyle de yakından ilişkilidir.

Zarar Vermeme İlkesi (No Harm Principle): Devletlerin kendi faaliyetleri sonucunda diğer devletlere zarar vermeme yükümlülüğü, uluslararası çevre hukukunun temel ilkelerinden biridir. Nükleer güç kaynaklarının potansiyel radyolojik etkileri dikkate alındığında, bu ilke uzay faaliyetleri bakımından da doğrudan uygulanabilir niteliktedir (Demirer 2025).

İhtiyat İlkesi (Precautionary Principle): Bilimsel belirsizlik durumlarında dahi potansiyel risklerin dikkate alınmasını öngören ihtiyat ilkesi, nükleer uzay faaliyetleri bakımından büyük önem taşımaktadır. Zira bu faaliyetler, düşük olasılıklı ancak yüksek etkili riskler içermektedir.

Uluslararası Sorumluluk İlkesi: Devletler, hem kamu kurumları hem de özel sektör tarafından yürütülen uzay faaliyetlerinden sorumludur. Bu durum, nükleer güç kaynaklarının özel şirketler tarafından kullanılması halinde dahi devletlerin sorumluluğunun devam edeceğini göstermektedir (Outer Space Treaty 1967, md. VI).

5.3. Mevcut Hukuki Çerçevenin Sınırları

Her ne kadar yukarıda belirtilen antlaşmalar ve ilkeler, nükleer güç kaynaklarının kullanımına uygulanabilir genel bir çerçeve sunsa da, bu düzenlemelerin önemli sınırlılıkları bulunmaktadır.

Özel Düzenleme Eksikliği: Mevcut antlaşmalar, nükleer güç kaynaklarına özgü teknik ve güvenlik gerekliliklerini ayrıntılı şekilde düzenlememektedir. Bu durum, uygulamada önemli belirsizliklere yol açmaktadır (Brill 2023).

Teknolojik Gelişmeler Karşısında Yetersizlik: Uzay teknolojilerindeki hızlı gelişim, mevcut hukuki düzenlemelerin güncelliğini sorgulanır hale getirmiştir. Özellikle nükleer reaktörlerin yeniden gündeme gelmesi, mevcut normların yetersizliğini daha görünür hale getirmektedir (Yang 2025).

Soft Law Bağımlılığı: Nükleer güç kaynaklarına ilişkin daha spesifik düzenlemelerin büyük ölçüde bağlayıcı olmayan belgeler (soft law) aracılığıyla yapılmış olması, uluslararası hukuki rejimin etkinliğini sınırlayan önemli bir faktördür (Demirer 2025).

5.4. Çok Katmanlı Hukuki Yapı

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin uluslararası hukuki çerçeve:

• genel uzay hukuku antlaşmaları
• uluslararası sorumluluk rejimi
• çevre hukuku ilkeleri
• soft law düzenlemeleri

gibi farklı katmanların birleşiminden oluşmaktadır. Bu çok katmanlı yapı, bir yandan esneklik sağlamakta, diğer yandan ise uygulamada belirsizlik ve parçalanmışlık sorunlarını beraberinde getirmektedir.

6. Soft Law ve Uluslararası Güvenlik Rejimi

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin uluslararası hukuki çerçeve, bağlayıcı antlaşmaların ötesinde büyük ölçüde “soft law” olarak nitelendirilen, bağlayıcılığı bulunmayan ancak fiilen etkili olan normatif belgeler aracılığıyla şekillenmektedir. Bu durum, nükleer uzay faaliyetlerinin teknik karmaşıklığı ve devletler arasında tam bir uzlaşı sağlanmasının zorluğu ile yakından ilişkilidir (Demirer 2025). Soft law niteliğindeki düzenlemeler, özellikle güvenlik, risk yönetimi ve teknik standartlar bakımından önemli bir boşluğu doldurmakta ve uluslararası uygulamada fiili bir standart oluşturmaktadır. Bu bağlamda, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin en önemli üç normatif yapı öne çıkmaktadır: 1992 BM İlkeleri, COPUOS çalışmaları ve IAEA Güvenlik Çerçevesi.

6.1. 1992 BM İlkeleri

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin ilk kapsamlı normatif düzenleme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen “Principles Relevant to the Use of Nuclear Power Sources in Outer Space” (1992) belgesidir (UNOOSA 1992). Bu ilkeler, nükleer güç kaynaklarının kullanımını tamamen serbest bırakmamakta, aksine belirli şartlara bağlamaktadır. Özellikle:

• nükleer sistemlerin yalnızca teknik olarak gerekli olduğu durumlarda kullanılması,
• alternatif enerji kaynaklarının yetersiz kalması,
• risklerin mümkün olan en düşük seviyeye indirilmesi,

gibi kriterler öngörülmektedir (UNOOSA 1992). Ayrıca bu ilkeler kapsamında:

• güvenlik analizlerinin yapılması,
• potansiyel risklerin değerlendirilmesi,
• uluslararası bilgi paylaşımı,

gibi yükümlülükler de düzenlenmiştir. Bununla birlikte, söz konusu ilkelerin bağlayıcı nitelik taşımaması, uygulamada devletlerin geniş bir takdir yetkisine sahip olmasına yol açmaktadır.

6.2. COPUOS ve NPS Çalışma Grubu

Birleşmiş Milletler bünyesinde faaliyet gösteren United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space, uzay faaliyetlerine ilişkin uluslararası normların geliştirilmesinde merkezi bir rol oynamaktadır. COPUOS’un Bilimsel ve Teknik Alt Komitesi (STSC) bünyesinde kurulan Nükleer Güç Kaynakları Çalışma Grubu, bu alandaki teknik ve normatif gelişmeleri koordine etmektedir (UNOOSA, COPUOS NPS Working Group, 2024). Bu çalışma grubu:

• nükleer uzay sistemlerinin güvenli kullanımına ilişkin teknik değerlendirmeler yapmakta,
• devletler arasında bilgi paylaşımını teşvik etmekte,
• gelecekteki düzenlemelere zemin hazırlamaktadır.

Ayrıca COPUOS, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin standartların geliştirilmesinde IAEA ile yakın iş birliği içinde çalışmaktadır.

6.3. IAEA Güvenlik Çerçevesi (2009)

Nükleer güç kaynaklarının güvenli kullanımına ilişkin en kapsamlı teknik ve normatif belge, IAEA, Safety Framework for Nuclear Power Source Applications in Outer Space (2009) dokümanıdır. Bu belge, COPUOS ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı iş birliğiyle hazırlanmış olup, nükleer uzay faaliyetlerine ilişkin küresel bir güvenlik standardı oluşturmayı amaçlamaktadır (IAEA 2009).

Yaşam Döngüsü Yaklaşımı: IAEA Güvenlik Çerçevesi, güvenliği yalnızca operasyon aşamasıyla sınırlı tutmamakta, nükleer sistemlerin tüm yaşam döngüsünü kapsayan bir yaklaşım benimsemektedir:

• tasarım ve geliştirme
• fırlatma
• yörünge operasyonu
• görev sonu ve yeniden giriş

(IAEA 2009). Bu yaklaşım, nükleer sistemlerin her aşamada risk değerlendirmesine tabi tutulmasını zorunlu kılmaktadır.

Programatik ve Teknik Yükümlülükler: IAEA çerçevesi, güvenlik yükümlülüklerini iki düzeyde ele almaktadır:

• Programatik düzey
  • devletlerin düzenleyici sistem kurma yükümlülüğü
  • yetkilendirme ve denetim mekanizmaları
• Teknik düzey
  • sistem tasarımında güvenlik önlemleri
  • kazaya dayanıklılık
  • radyolojik risk analizi

(IAEA 2009). Bu yapı, nükleer uzay faaliyetlerinde hukuk ve mühendislik disiplinlerinin birlikte ele alınmasını gerektirmektedir.

Risk Temelli Yaklaşım: IAEA, özellikle düşük olasılıklı ancak yüksek etkili riskler üzerine odaklanan bir güvenlik yaklaşımı benimsemektedir. Bu kapsamda:

• probabilistik risk analizi,
• radyolojik etki değerlendirmesi,
• kamu güvenliğinin önceliklendirilmesi,

esas alınmaktadır (IAEA 2009).

Bağlayıcılık Sorunu:  Her ne kadar IAEA Güvenlik Çerçevesi kapsamlı bir düzenleme sunsa da:

❗ bağlayıcı değildir
❗ devletlerin gönüllü uyumuna dayanmaktadır

Bununla birlikte, bu çerçeve uygulamada geniş kabul görmüş ve fiili bir uluslararası standart haline gelmiştir (Yang 2025).

6.4. Soft Law’ın Rolü ve Sınırları

Nükleer güç kaynaklarına ilişkin düzenlemelerin büyük ölçüde soft law araçlarıyla yapılmış olması, hem avantajlar hem de dezavantajlar doğurmaktadır.

Avantajlar:

• esneklik sağlar
• teknolojik gelişmelere hızlı uyum imkânı sunar
• devletler arasında uzlaşıyı kolaylaştırır

Dezavantajlar:

• bağlayıcılık eksikliği
• uygulamada farklılıklar
• denetim mekanizmalarının zayıflığı

Bu nedenle literatürde, mevcut soft law ağırlıklı yapının yeterli olmadığı ve daha bağlayıcı düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu yönünde görüşler öne çıkmaktadır (Yang 2025; ESA 2007).

6.5. Uluslararası Güvenlik Rejiminin Genel Değerlendirmesi

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin güvenlik rejimi:

• BM İlkeleri
• COPUOS çalışmaları
• IAEA güvenlik standartları

gibi soft law araçlarının birleşiminden oluşmaktadır. Bu yapı, teknik ve normatif açıdan önemli bir çerçeve sunmakla birlikte, bağlayıcı olmaması nedeniyle uluslararası hukukun etkinliği bakımından sınırlı bir yapı arz etmektedir.

7. Devlet Sorumluluğu ve Tazmin

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, doğası gereği yüksek risk içeren faaliyetler arasında yer almakta olup, bu faaliyetlerden kaynaklanabilecek zararların nasıl tazmin edileceği uluslararası hukuk bakımından merkezi bir önem taşımaktadır. Bu bağlamda devlet sorumluluğu rejimi, hem uzay hukukunun temel ilkeleri hem de özel sorumluluk düzenlemeleri çerçevesinde şekillenmektedir (Demirer 2025).

7.1. Uluslararası Sorumluluk Rejiminin Temel Yapısı

Uzay faaliyetlerinden doğan sorumluluğun temelini, 1967 tarihli Outer Space Treaty ve 1972 tarihli Liability Convention oluşturmaktadır. Dış Uzay Antlaşması’nın 6. maddesi uyarınca:

• devletler, ulusal uzay faaliyetlerinden uluslararası düzeyde sorumludur.
• bu sorumluluk, özel sektör faaliyetlerini de kapsamaktadır.

(Outer Space Treaty 1967, md. VI). Bu düzenleme, nükleer güç kaynaklarının özel şirketler tarafından kullanılması halinde dahi devletlerin sorumluluğunun devam ettiğini açıkça ortaya koymaktadır.

7.2. Mutlak Sorumluluk İlkesi

Sorumluluk Sözleşmesi’nin en önemli özelliği, yeryüzünde meydana gelen zararlar bakımından mutlak sorumluluk (absolute liability) ilkesini benimsemesidir (Liability Convention 1972, md. II). Bu ilke uyarınca:

• zarar gören devletin kusur ispat etmesine gerek yoktur
• zarar ile uzay nesnesi arasındaki nedensellik bağının kurulması yeterlidir

Nükleer güç kaynaklarının taşıdığı yüksek risk dikkate alındığında, mutlak sorumluluk ilkesi mağdur devletlerin korunması bakımından kritik bir mekanizma oluşturmaktadır (Demirer 2025).

7.3. Kusur Sorumluluğu

Buna karşılık, uzayda meydana gelen zararlar bakımından sözleşme kusur sorumluluğu esasını benimsemektedir (Liability Convention 1972, md. III). Bu durumda:

• zarar gören tarafın kusuru ispat etmesi gerekmektedir
• teknik ve operasyonel karmaşıklık nedeniyle bu ispat çoğu zaman güçleşmektedir

Bu durum, özellikle nükleer güç kaynaklarının kullanıldığı karmaşık uzay operasyonlarında önemli bir hukuki sorun alanı oluşturmaktadır (Brill 2023).

7.4. Cosmos 954 Olayı ve Uygulama

Devlet sorumluluğu rejiminin en somut uygulama örneği, 1978 yılında meydana gelen Cosmos 954 olayıdır. Sovyetler Birliği’ne ait nükleer reaktör taşıyan uydu, kontrolsüz şekilde Kanada topraklarına düşmüş ve geniş çaplı bir temizlik operasyonu gerektirmiştir. Kanada, bu olay sonrasında Sovyetler Birliği’nden tazminat talep etmiş ve taraflar arasında yapılan görüşmeler sonucunda belirli bir tazminat ödenmesi konusunda uzlaşma sağlanmıştır (McGill Law Journal, 1979; Brill 2023). Bu olay, şu açılardan önem taşımaktadır:

• mutlak sorumluluk ilkesinin pratikte uygulanması
• nükleer uzay faaliyetlerinin çevresel etkilerinin somutlaşması
• uluslararası hukuk mekanizmalarının işlerliğinin test edilmesi

7.5. Tazminatın Kapsamı ve Sınırları

Uluslararası sorumluluk rejimi kapsamında tazminat:

• maddi zararları
• temizlik ve kurtarma maliyetlerini
• çevresel zararları

kapsayabilmektedir. Ancak uygulamada bazı sınırlılıklar bulunmaktadır:

• zararların ölçülmesindeki güçlükler
• uzun vadeli çevresel etkilerin belirlenememesi
• bilimsel belirsizlikler

Bu durum, nükleer güç kaynaklarının neden olduğu zararların tam olarak tazmin edilmesini zorlaştırmaktadır (Demirer 2025).

7.6. Güncel Sorunlar ve Tartışmalar

Günümüzde devlet sorumluluğu rejimi, özellikle şu nedenlerle eleştirilmektedir:

Teknolojik Karmaşıklık: Modern uzay sistemlerinin çok katmanlı yapısı, sorumluluğun tespitini zorlaştırmaktadır.

Özel Sektörün Rolü: Özel şirketlerin artan rolü, devlet sorumluluğu ilkesinin uygulanmasını daha karmaşık hale getirmektedir.

Nükleer Risklerin Özel Niteliği: Nükleer güç kaynaklarının taşıdığı riskler:

• düşük olasılık
• yüksek etki

özelliği nedeniyle klasik sorumluluk rejimlerinin ötesinde bir değerlendirme gerektirmektedir (Yang 2025).

7.7. Değerlendirme

Sonuç olarak, mevcut uluslararası sorumluluk rejimi:

• mağdur devletlerin korunması bakımından önemli bir çerçeve sunmakta
• ancak nükleer güç kaynaklarının karmaşık ve yüksek riskli yapısı karşısında bazı yetersizlikler göstermektedir

Bu nedenle literatürde, mevcut sistemin geliştirilmesi ve özellikle nükleer uzay faaliyetlerine özgü daha detaylı düzenlemelerin yapılması gerektiği yönünde görüşler ağırlık kazanmaktadır (Brill 2023; Yang 2025).

8. Çevresel ve Risk Boyutu

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, yüksek enerji yoğunluğu ve uzun süreli operasyon kabiliyeti nedeniyle önemli teknik avantajlar sağlamakla birlikte, ciddi çevresel ve güvenlik risklerini de beraberinde getirmektedir. Bu riskler, yalnızca uzay ortamıyla sınırlı olmayıp, özellikle fırlatma ve yeniden giriş aşamalarında Dünya üzerindeki çevre ve insan sağlığı bakımından doğrudan etkiler doğurabilmektedir (IAEA, Safety Framework for Nuclear Power Source Applications in Outer Space, 2009).

8.1. Nükleer Uzay Sistemlerinin Risk Profili

Nükleer güç kaynaklarının risk yapısı, klasik enerji sistemlerinden farklı olarak “düşük olasılık -yüksek etki” karakterine sahiptir. Bu durum, meydana gelmesi halinde son derece ciddi sonuçlar doğurabilecek kazaların nadir ancak potansiyel olarak yıkıcı olabileceğini göstermektedir (Yang, International Regulation for the Use of Nuclear Power Sources in Outer Space, 2025). Bu bağlamda başlıca riskler şunlardır:

• fırlatma sırasında meydana gelebilecek patlama veya arıza
• yörünge kontrolünün kaybedilmesi
• kontrolsüz yeniden giriş
• radyoaktif materyalin çevreye yayılması

Bu riskler, nükleer uzay faaliyetlerinin uluslararası düzeyde sıkı güvenlik standartlarına tabi tutulmasını gerekli kılmaktadır.

8.2. Fırlatma ve Yeniden Giriş Riskleri

Nükleer güç kaynaklarının en kritik risk aşamaları, fırlatma ve yeniden giriş süreçleridir. Fırlatma sırasında meydana gelebilecek bir roket arızası, nükleer materyalin atmosfere yayılmasına yol açabilir. Benzer şekilde, görev sonunda kontrolsüz şekilde Dünya atmosferine giren bir uzay aracı, geniş bir coğrafyada radyolojik kirlilik yaratabilir (NASA, Cassini Environmental Impact Statement, 1995). Bu risklerin somut bir örneği, 1978 yılında meydana gelen Cosmos 954 olayıdır. Bu olayda nükleer reaktör taşıyan bir uydu Kanada üzerine düşmüş ve geniş çaplı bir temizlik operasyonu gerçekleştirilmiştir (McGill Law Journal, 1979). Bu tür olaylar, nükleer uzay faaliyetlerinin yalnızca teknik bir mesele değil, aynı zamanda çevresel güvenlik sorunu olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

8.3. Radyolojik Etkiler ve Çevresel Zarar

Nükleer güç kaynaklarının içerdiği radyoaktif materyaller, çevreye yayıldığında uzun süreli etkiler doğurabilmektedir. Bu etkiler:

• toprak ve su kirliliği,
• ekosistemlerin zarar görmesi,
• insan sağlığı üzerinde uzun vadeli etkiler,

şeklinde ortaya çıkabilir (FMO, Nükleer Güç Santralleri, tarih yok; TÜBA, Nükleer Enerji Raporu, 2019). Radyolojik etkilerin en önemli özelliği, etkilerinin zaman içinde ortaya çıkması ve ölçülmesinin zor olmasıdır. Bu durum, zararların tespiti ve tazmini bakımından önemli güçlükler yaratmaktadır.

8.4. IAEA Güvenlik Yaklaşımı

IAEA tarafından geliştirilen güvenlik çerçevesi, nükleer güç kaynaklarının kullanımında risk yönetimine sistematik bir yaklaşım getirmektedir (IAEA 2009). Bu çerçeve kapsamında:

• yaşam döngüsü boyunca risk analizi yapılması
• sistem tasarımında güvenlik önlemlerinin önceliklendirilmesi
• kazaya dayanıklılık ve radyolojik koruma

gibi kriterler öngörülmektedir. IAEA yaklaşımı, özellikle şu noktaları vurgulamaktadır:

• risklerin mümkün olan en düşük seviyeye indirilmesi
• kamu güvenliğinin öncelikli olması
• uluslararası iş birliğinin sağlanması

8.5. Risk – Fayda Dengesi

Nükleer güç kaynaklarının kullanımı, her zaman bir risk–fayda dengesi çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bir yandan bu sistemler:

• derin uzay keşiflerini mümkün kılmakta
• uzun süreli görevler için enerji sağlamaktadır

diğer yandan ise:

• ciddi çevresel ve güvenlik riskleri doğurmaktadır

Bu ikili yapı, literatürde nükleer güç kaynaklarının “çift doğası” olarak ifade edilmektedir (Yang 2025; UNOOSA).

8.6. Değerlendirme

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının çevresel ve risk boyutu, bu teknolojinin kullanımına ilişkin en kritik tartışma alanlarından birini oluşturmaktadır. Mevcut uluslararası düzenlemeler, risklerin yönetilmesi bakımından önemli bir çerçeve sunmakla birlikte, bağlayıcılık eksikliği ve uygulama farklılıkları nedeniyle bazı sınırlılıklar içermektedir. Bu nedenle, nükleer uzay faaliyetlerinin güvenli ve sürdürülebilir şekilde yürütülmesi için daha güçlü ve kapsamlı uluslararası düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu açıktır.

9. Uzay – Nükleer Güvenlik ve Eskalasyon

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, yalnızca teknik, çevresel ve hukuki bir mesele olmayıp, aynı zamanda uluslararası güvenlik ve stratejik istikrar açısından da kritik sonuçlar doğurmaktadır. Günümüzde uzay sistemlerinin, nükleer caydırıcılık mekanizmalarının ayrılmaz bir parçası haline gelmesi, bu alandaki risklerin kapsamını önemli ölçüde genişletmiştir (Raju & Wan, Space–Nuclear Escalation Risks, 2023).

9.1. Uzay Sistemlerinin Nükleer Caydırıcılıktaki Rolü

Modern nükleer caydırıcılık yapıları, büyük ölçüde uzay tabanlı sistemlere dayanmaktadır. Özellikle:

• erken uyarı sistemleri,
• balistik füze izleme sistemleri,
• uydu tabanlı iletişim altyapıları,
• navigasyon ve konumlama sistemleri,

nükleer kuvvetlerin etkin şekilde yönetilmesi açısından hayati öneme sahiptir (Raju & Wan 2023). Bu durum, uzay altyapısının yalnızca sivil veya bilimsel amaçlarla değil, aynı zamanda askeri ve stratejik amaçlarla da kullanıldığını göstermektedir. Dolayısıyla uzay sistemlerine yönelik herhangi bir tehdit, doğrudan nükleer caydırıcılık mekanizmasını etkileyebilmektedir.

9.2. Eskalasyon Dinamikleri ve Yanlış Algılama Riski

Uzay – nükleer ilişkisi bağlamında en önemli risklerden biri, yanlış algılama ve yanlış değerlendirme sonucu ortaya çıkabilecek eskalasyon dinamikleridir. Uzayda meydana gelen teknik bir arıza, uydu kaybı veya beklenmedik bir olay, karşı taraf tarafından kasıtlı bir saldırı olarak yorumlanabilir. Bu tür yanlış algılamalar:

• yanlış alarm durumları,
• erken müdahale kararları,
• nükleer karşılık verme mekanizmalarının tetiklenmesi,

gibi son derece ciddi sonuçlara yol açabilir (Raju & Wan 2023). Bu bağlamda, uzay faaliyetlerinde şeffaflık eksikliği ve bilgi paylaşımının sınırlı olması, eskalasyon riskini daha da artırmaktadır.

9.3. Uzay Sistemlerine Yönelik Tehditler

Uzay sistemleri, çeşitli tehditlere açık bir yapıya sahiptir. Bu tehditler arasında özellikle şu unsurlar öne çıkmaktadır:

Anti-Satellite (ASAT) Silahları: Uydu karşıtı silah sistemleri, uzay altyapısını doğrudan hedef alabilmektedir. Bu tür sistemlerin kullanımı:

• kritik iletişim ağlarının kesintiye uğraması
• erken uyarı sistemlerinin devre dışı kalması

gibi sonuçlar doğurabilir.

Siber Saldırılar: Uydu sistemlerine yönelik siber saldırılar, fiziksel bir saldırı olmaksızın ciddi operasyonel aksamalara yol açabilmektedir. Bu durum, saldırının kaynağının belirlenmesini zorlaştırmakta ve yanlış değerlendirmelere zemin hazırlamaktadır.

Fiziksel Hasar ve Uzay Çöpleri: Uzay çöpleri veya çarpışmalar sonucu meydana gelen hasarlar da sistemlerin devre dışı kalmasına neden olabilir. Bu tür olayların kasıtlı olup olmadığının belirlenmesi çoğu zaman güçtür.

9.4. Büyük Güç Rekabeti ve Stratejik Kırılganlık

Uzay – nükleer ilişkisi, özellikle büyük güçler arasındaki rekabet bağlamında daha da önem kazanmaktadır. ABD, Rusya ve Çin gibi aktörler, uzay sistemlerine yüksek derecede bağımlı olup, bu durum karşılıklı kırılganlık yaratmaktadır. Bu bağlamda:

• uzay sistemlerinin hedef alınması
• kritik altyapıların devre dışı bırakılması
• iletişim kopuklukları

stratejik istikrarı bozabilecek unsurlar olarak değerlendirilmektedir (Raju & Wan 2023). Bu karşılıklı bağımlılık, bir yandan caydırıcılığı güçlendirirken, diğer yandan yanlış hesaplamalara dayalı eskalasyon riskini artırmaktadır.

9.5. Mevzuat Boşluğu ve Düzenleme Eksikliği

Mevcut uluslararası hukuk çerçevesi, uzay – nükleer güvenlik ilişkisini doğrudan düzenleyen kapsamlı bir yapı sunmamaktadır. Özellikle:

• uzay sistemlerine yönelik saldırıların hukuki statüsü
• siber saldırıların değerlendirilmesi
• yanlış algılama risklerinin yönetimi

gibi konular, mevcut normatif çerçevede açık bir şekilde ele alınmamaktadır (Yang 2025). Bu durum, uluslararası güvenlik açısından önemli bir düzenleme boşluğu yaratmaktadır.

9.6. Güvenlik Risklerinin Yönetimi

Uzay – nükleer eskalasyon risklerinin yönetilmesi için literatürde çeşitli öneriler geliştirilmiştir. Bu öneriler arasında:

• şeffaflık ve bilgi paylaşımının artırılması
• güven artırıcı önlemler (confidence-building measures)
• uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi
• uzay faaliyetlerine ilişkin ortak normların geliştirilmesi

gibi yaklaşımlar öne çıkmaktadır (Raju & Wan 2023).

9.7. Değerlendirme

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, yalnızca teknik ve hukuki bir mesele olmayıp, aynı zamanda küresel güvenlik mimarisinin önemli bir parçasıdır. Uzay sistemlerinin nükleer caydırıcılıkla olan yakın ilişkisi, bu alandaki risklerin yalnızca çevresel değil, aynı zamanda stratejik sonuçlar doğurmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, uzay – nükleer güvenlik ilişkisine yönelik daha kapsamlı ve bağlayıcı uluslararası düzenlemelerin geliştirilmesi, küresel istikrar açısından kritik bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır.

10. Uzay Ekonomisi ve Enerji Politikası

Uzay faaliyetleri son yıllarda yalnızca bilimsel keşif ve askeri kullanım alanlarının ötesine geçerek ekonomik değer üretiminin önemli bir parçası haline gelmiştir. Bu dönüşüm, “uzay ekonomisi” kavramını ortaya çıkarmış ve uzay kaynaklarının kullanımı ile enerji üretimi konularını uluslararası politika gündeminin merkezine taşımıştır (Sevim, Uzay Kaynaklarının Kullanımına İlişkin BM Yaklaşımı, 2023). Bu bağlamda nükleer güç kaynakları, yalnızca teknik bir enerji çözümü değil, aynı zamanda stratejik bir ekonomik unsur olarak değerlendirilmelidir.

10.1. Uzay Ekonomisinin Yükselişi

Uzay ekonomisi, uydu hizmetlerinden uzay madenciliğine kadar geniş bir faaliyet alanını kapsamakta olup, küresel ölçekte hızla büyüyen bir sektör haline gelmiştir. Özellikle:

• uydu iletişim sistemleri,
• navigasyon hizmetleri,
• uzay tabanlı veri ekonomisi,
• uzay kaynaklarının çıkarılması,

gibi alanlar, ekonomik değer üretiminin temel unsurlarını oluşturmaktadır (Sevim 2023). Bu gelişmeler, uzay faaliyetlerinin artık yalnızca devletler tarafından değil, özel sektör tarafından da yoğun şekilde yürütüldüğünü göstermektedir. Bu durum, enerji ihtiyacını daha da artırmakta ve sürdürülebilir enerji çözümlerini zorunlu kılmaktadır.

10.2. Uzay Kaynakları ve Enerji İlişkisi

Uzay kaynaklarının (space resources) kullanımı, enerji ihtiyacıyla doğrudan bağlantılıdır. Özellikle Ay ve Mars gibi gök cisimlerinde gerçekleştirilecek faaliyetler, sürekli ve güvenilir enerji kaynaklarına ihtiyaç duymaktadır. Bu bağlamda:

• güneş enerjisi → sınırlı ve konuma bağlı
• nükleer enerji → sürekli ve yüksek yoğunluklu

şeklinde bir ayrım ortaya çıkmaktadır. Nükleer güç kaynakları, özellikle uzun süreli yüzey operasyonları ve derin uzay görevleri için en uygun enerji çözümü olarak öne çıkmaktadır (ESA, ESA’s Approach to Nuclear Power Sources, 2007).

10.3. Enerji Politikası ve Nükleer Teknoloji

Nükleer enerji, yalnızca uzay faaliyetleri bakımından değil, aynı zamanda genel enerji politikaları açısından da stratejik bir öneme sahiptir. Nitekim nükleer enerji:

• enerji arz güvenliği sağlar.
• dışa bağımlılığı azaltır.
• yüksek teknoloji üretimini teşvik eder.

(TÜBA, Nükleer Enerji Raporu, 2019). Bu özellikler, nükleer teknolojinin uzay faaliyetlerinde kullanılmasını da teşvik etmektedir. Uzayda nükleer enerji kullanımı, devletlerin teknoloji kapasitesini ve stratejik gücünü artıran bir unsur olarak değerlendirilmektedir.

10.4. Astropolitik ve Stratejik Rekabet

Uzay ekonomisinin gelişimi, devletler arasında yeni bir rekabet alanı yaratmıştır. Bu rekabet, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda stratejik ve politik boyutlar da içermektedir. Bu bağlamda:

• ABD
• Çin
• Rusya
• Avrupa Birliği

gibi aktörler, uzay kaynakları ve enerji teknolojileri alanında rekabet halindedir. Nükleer güç kaynakları, bu rekabetin önemli bir parçası olup, özellikle derin uzay görevleri ve gezegenler arası keşifler bakımından kritik bir rol oynamaktadır (Sevim 2023).

10.5. Teknolojik Egemenlik ve Bağımsızlık

Uzay faaliyetlerinde enerji üretimi, teknolojik bağımsızlık ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) yaklaşımı, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. ESA’ya göre, nükleer güç kaynaklarına erişim:

• bağımsız uzay programları yürütmek,
• dışa bağımlılığı azaltmak,
• stratejik özerklik sağlamak,

açısından kritik öneme sahiptir (ESA 2007). Bu bağlamda nükleer teknoloji, yalnızca bir mühendislik meselesi değil, aynı zamanda bir “egemenlik” meselesi olarak değerlendirilmektedir.

10.6. Özel Sektörün Rolü

Uzay ekonomisinin gelişmesiyle birlikte özel sektörün rolü de artmaktadır. Özellikle ticari uzay şirketleri:

• uydu sistemleri,
• uzay taşımacılığı,
• veri hizmetleri,

gibi alanlarda faaliyet göstermektedir. Ancak nükleer güç kaynaklarının kullanımı, yüksek risk ve güvenlik gereklilikleri nedeniyle hâlen büyük ölçüde devlet kontrolü altında bulunmaktadır. Bu durum, özel sektörün bu alandaki faaliyetlerini sınırlamakta ve devletlerin rolünü güçlendirmektedir (Demirer 2025).

10.7. Değerlendirme

Sonuç olarak, uzay ekonomisi ve enerji politikası, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımını şekillendiren temel faktörlerden biridir. Nükleer enerji, yalnızca teknik bir çözüm değil, aynı zamanda ekonomik, stratejik ve politik bir araç olarak değerlendirilmektedir. Bu durum, nükleer uzay faaliyetlerinin gelecekte daha da yaygınlaşacağını ve bu alandaki hukuki düzenlemelerin öneminin artacağını göstermektedir.

11. Bölgesel ve Ulusal Yaklaşımlar

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin politikalar, yalnızca uluslararası normlar tarafından değil, aynı zamanda devletlerin ve bölgesel aktörlerin kendi stratejik öncelikleri doğrultusunda şekillenmektedir. Bu bağlamda, farklı ülkelerin ve kurumların nükleer uzay teknolojilerine yaklaşımı, hem teknik kapasite hem de güvenlik algısı bakımından önemli farklılıklar göstermektedir (Demirer 2025).

11.1. Amerika Birleşik Devletleri Yaklaşımı

Amerika Birleşik Devletleri, nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımında öncü konumda bulunan ülkedir. 1960’lı yıllardan itibaren SNAP programı kapsamında geliştirilen sistemler ve devam eden RTG uygulamaları, ABD’nin bu alandaki teknolojik üstünlüğünü ortaya koymaktadır (U.S. Department of Energy, The History of Nuclear Power in Space, 2024). ABD yaklaşımının temel özellikleri şunlardır:

• RTG sistemlerinin yaygın kullanımı,
• derin uzay görevlerinde nükleer enerjinin tercih edilmesi,
• yüksek güvenlik standartlarının uygulanması,

Ayrıca ABD, nükleer uzay faaliyetlerinde risk yönetimine büyük önem vermekte ve bu kapsamda kapsamlı çevresel etki değerlendirmeleri gerçekleştirmektedir (NASA, Cassini Environmental Impact Statement, 1995).

11.2. Rusya (Sovyetler Birliği) Yaklaşımı

Sovyetler Birliği ve devamında Rusya Federasyonu, özellikle nükleer reaktör tabanlı uzay sistemleri geliştirme konusunda öncü bir rol oynamıştır. RORSAT programı kapsamında geliştirilen nükleer reaktörlü uydular, yüksek enerji gerektiren askeri uygulamalar için kullanılmıştır (World Nuclear Association, 2024). Bu yaklaşımın özellikleri şunlardır:

• yüksek güçlü nükleer reaktörlerin kullanımı,
• askeri ve istihbari amaçlara yönelik sistemler,
• geniş ölçekli uygulama deneyimi.

Ancak bu programlar, aynı zamanda ciddi güvenlik risklerini de beraberinde getirmiştir. Özellikle 1978 yılında meydana gelen Cosmos 954 olayı, bu risklerin somut bir örneğini oluşturmuştur (McGill Law Journal, 1979).

11.3. Avrupa Uzay Ajansı (ESA) Yaklaşımı

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), nükleer güç kaynaklarının kullanımına daha temkinli ve stratejik bir yaklaşım benimsemektedir. ESA’nın yaklaşımı, teknik zorunluluk ile güvenlik kaygıları arasında bir denge kurmaya dayanmaktadır (ESA, ESA’s Approach to Nuclear Power Sources, 2007). ESA yaklaşımının temel unsurları şunlardır:

• nükleer enerjinin yalnızca zorunlu durumlarda kullanılması
• yüksek güvenlik standartlarının benimsenmesi
• uluslararası iş birliğine önem verilmesi

ESA ayrıca, Avrupa’nın nükleer uzay teknolojilerinde dışa bağımlılığını azaltmayı ve kendi kapasitesini geliştirmeyi hedeflemektedir. Bu durum, nükleer teknolojinin aynı zamanda bir “stratejik bağımsızlık aracı” olarak görüldüğünü göstermektedir (ESA 2007).

11.4. Çin ve Yükselen Uzay Aktörleri

Son yıllarda Çin, uzay faaliyetlerinde önemli bir aktör haline gelmiş ve nükleer enerji teknolojilerine yönelik yatırımlarını artırmıştır. Özellikle Ay ve Mars görevleri kapsamında nükleer enerji kullanımına yönelik projeler geliştirilmekte olup, bu durum küresel rekabeti daha da artırmaktadır (Sevim 2023). Benzer şekilde, diğer yükselen uzay aktörleri de:

• enerji üretimi,
• uzun süreli görevler,
• uzay kaynaklarının kullanımı,

gibi alanlarda nükleer teknolojilere yönelmektedir.

11.5. Bölgesel Yaklaşımlar Arasındaki Farklılıklar

Farklı aktörlerin yaklaşımları incelendiğinde, şu temel farklılıklar ortaya çıkmaktadır:

• ABD → operasyonel ve uygulama odaklı
• Rusya → yüksek güç ve askeri kullanım odaklı
• ESA → güvenlik ve temkinli kullanım odaklı
• Çin → hızlı gelişim ve stratejik rekabet odaklı

Bu farklılıklar, nükleer güç kaynaklarının kullanımına ilişkin küresel bir standart oluşturulmasını zorlaştırmaktadır.

11.6. Uluslararası Uyum Sorunu

Bölgesel ve ulusal yaklaşımlar arasındaki farklılıklar, uluslararası düzeyde uyum sağlanmasını güçleştirmektedir. Özellikle:

• farklı güvenlik standartları,
• farklı risk algıları,
• farklı teknolojik kapasite seviyeleri,

uluslararası iş birliğini sınırlayan faktörler olarak öne çıkmaktadır (Yang 2025). Bu durum, nükleer uzay faaliyetlerine ilişkin bağlayıcı uluslararası normların geliştirilmesinin önündeki en önemli engellerden biridir.

11.7. Değerlendirme

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin bölgesel ve ulusal yaklaşımlar, teknolojik kapasite, güvenlik algısı ve stratejik hedefler doğrultusunda şekillenmektedir. Bu çeşitlilik, bir yandan inovasyonu teşvik etmekte, diğer yandan ise uluslararası düzenleme çabalarını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, küresel ölçekte daha uyumlu ve bağlayıcı bir çerçevenin oluşturulması, nükleer uzay faaliyetlerinin güvenli ve sürdürülebilir şekilde yürütülmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

12. Türkiye Açısından Değerlendirme

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin uluslararası gelişmeler, Türkiye açısından da artan bir önem arz etmektedir. Her ne kadar Türkiye henüz nükleer uzay sistemleri geliştiren ülkeler arasında yer almasa da, uzay faaliyetlerine yönelik kurumsal kapasitenin artması, enerji politikalarındaki dönüşüm ve uluslararası iş birliği süreçleri, bu alandaki potansiyelin değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır (Sevim 2023).

12.1. Türkiye’nin Uzay Politikası ve Kurumsal Yapısı

Türkiye’de uzay faaliyetleri son yıllarda önemli bir ivme kazanmış olup, bu alandaki en önemli kurumsal yapı Türkiye Uzay Ajansı (TUA) olarak öne çıkmaktadır. 2018 yılında kurulan Türkiye Uzay Ajansı, ulusal uzay politikalarının belirlenmesi ve uygulanmasından sorumludur. Türkiye’nin uzay politikası, özellikle:

• uydu teknolojilerinin geliştirilmesi
• uzay araştırmalarının desteklenmesi
• uluslararası iş birliklerinin artırılması

gibi hedefler üzerine inşa edilmiştir (Sevim 2023). Bu bağlamda Türkiye, henüz nükleer güç kaynakları kullanımı açısından doğrudan bir uygulamaya sahip olmamakla birlikte, uzay faaliyetlerinin gelişimi bu tür teknolojilerin gelecekte gündeme gelmesini muhtemel kılmaktadır.

12.2. Türkiye’nin Nükleer Enerji Politikası

Türkiye’nin nükleer enerjiye yönelik yaklaşımı, genel enerji politikaları çerçevesinde şekillenmektedir. Özellikle:

• enerji arz güvenliğinin sağlanması,
• dışa bağımlılığın azaltılması,
• yüksek teknoloji üretiminin teşvik edilmesi,

gibi hedefler doğrultusunda nükleer enerji önemli bir rol oynamaktadır (TÜBA, Nükleer Enerji Raporu, 2019). Bu kapsamda Türkiye, sivil nükleer enerji alanında önemli projeler yürütmekte olup, bu durum nükleer teknolojilere ilişkin bilgi birikiminin artmasına katkı sağlamaktadır. Bu birikim, uzun vadede uzay uygulamaları bakımından da potansiyel bir temel oluşturabilir.

12.3. Hukuki Çerçeve ve Uluslararası Yükümlülükler

Türkiye, uzay hukuku alanında temel uluslararası antlaşmalara taraftır. Bu bağlamda:

• Outer Space Treaty,
• Liability Convention,

gibi düzenlemeler Türkiye açısından bağlayıcıdır. Bu durum, Türkiye’nin gelecekte nükleer güç kaynakları içeren uzay faaliyetlerine yönelmesi halinde, uluslararası sorumluluk ve güvenlik standartlarına uyum sağlama yükümlülüğünü beraberinde getirecektir (Demirer 2025). Bununla birlikte, Türkiye’de nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımına ilişkin özel bir ulusal düzenleme bulunmamaktadır. Bu durum, potansiyel bir normatif boşluk olarak değerlendirilebilir.

12.4. Akademik ve Kurumsal Kapasite

Türkiye’de nükleer enerji ve uzay hukuku alanlarında akademik çalışmalar giderek artmaktadır. Özellikle:

• uzay kaynakları hukuku,
• uluslararası uzay düzenlemeleri,
• nükleer enerji politikaları,

gibi konular, akademik literatürde daha fazla yer bulmaktadır (Sevim 2023; Demirer 2025). Bununla birlikte, nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımına ilişkin spesifik çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu durum, Türkiye’de bu alanda daha fazla akademik araştırma yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

12.5. Türkiye İçin Fırsatlar ve Riskler

Türkiye açısından nükleer uzay teknolojileri:

• yüksek teknoloji kapasitesinin geliştirilmesi,
• uluslararası uzay projelerine katılım,
• stratejik bağımsızlığın artırılması,

gibi önemli fırsatlar sunmaktadır. Buna karşılık:

• yüksek maliyet,
• teknik kapasite eksikliği,
• güvenlik ve çevresel riskler,

gibi unsurlar, bu alandaki en önemli zorlukları oluşturmaktadır.

12.6. Politika Önerileri

Türkiye’nin nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımına yönelik uzun vadeli bir strateji geliştirmesi için aşağıdaki adımlar önerilebilir:

• ulusal uzay mevzuatının geliştirilmesi,
• nükleer güvenlik standartlarının belirlenmesi,
• uluslararası iş birliklerinin artırılması,
• akademik araştırmaların desteklenmesi,

Bu adımlar, Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini daha etkin şekilde değerlendirmesine katkı sağlayacaktır.

12.7. Değerlendirme

Sonuç olarak Türkiye, nükleer güç kaynaklarının uzayda kullanımı bakımından henüz erken aşamada bulunan bir ülke olmakla birlikte, sahip olduğu kurumsal gelişim, enerji politikaları ve uluslararası yükümlülükler çerçevesinde bu alanda önemli bir potansiyele sahiptir. Bu potansiyelin etkin şekilde değerlendirilmesi, yalnızca teknik ve ekonomik değil, aynı zamanda hukuki ve stratejik bir yaklaşımın benimsenmesini gerektirmektedir.

13. Sonuç

Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, günümüz uzay faaliyetlerinin en karmaşık ve çok boyutlu konularından biri olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma boyunca yapılan analizler, söz konusu teknolojilerin yalnızca teknik bir çözüm değil, aynı zamanda hukuki, çevresel, ekonomik ve stratejik boyutları bulunan bütüncül bir mesele olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Teknik açıdan değerlendirildiğinde, nükleer güç kaynaklarının özellikle derin uzay görevleri, uzun süreli keşif faaliyetleri ve gezegen yüzeyinde gerçekleştirilen operasyonlar bakımından vazgeçilmez olduğu görülmektedir. Güneş enerjisinin sınırlılıkları karşısında nükleer sistemler, yüksek enerji yoğunluğu ve süreklilik sağlayan yapılarıyla uzay araştırmalarının temel unsurlarından biri haline gelmiştir (U.S. Department of Energy, The History of Nuclear Power in Space, 2024; World Nuclear Association, 2024).

Bununla birlikte, nükleer güç kaynaklarının kullanımı ciddi çevresel ve güvenlik risklerini de beraberinde getirmektedir. Özellikle fırlatma kazaları, kontrolsüz yeniden giriş ve radyolojik yayılım ihtimali, bu teknolojilerin kullanımını yüksek riskli faaliyetler kategorisine sokmaktadır. Bu bağlamda nükleer uzay sistemleri, “düşük olasılık-yüksek etki” risk yapısıyla dikkat çekmekte ve bu durum kapsamlı bir risk yönetimini zorunlu kılmaktadır (IAEA, Safety Framework, 2009; Yang 2025).

Uluslararası hukuk açısından bakıldığında ise, mevcut düzenlemelerin büyük ölçüde genel uzay hukuku antlaşmaları ve bağlayıcı olmayan normatif belgelerden oluştuğu görülmektedir. 1967 tarihli Outer Space Treaty ve 1972 tarihli Liability Convention, nükleer güç kaynaklarının kullanımına uygulanacak temel ilkeleri belirlemekle birlikte, bu sistemlere özgü detaylı düzenlemeler içermemektedir. Bu boşluk, 1992 BM İlkeleri ve 2009 IAEA Güvenlik Çerçevesi gibi soft law belgeleri ile doldurulmaya çalışılmaktadır. Ancak bu belgelerin bağlayıcı olmaması, uygulamada önemli sınırlılıklar doğurmaktadır (UNOOSA 1992; IAEA 2009). Bu durum, uluslararası hukuki rejimin parçalı ve dağınık bir yapı arz etmesine neden olmakta ve özellikle yüksek risk içeren nükleer uzay faaliyetleri bakımından önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmektedir (Brill 2023; Yang 2025).

Devlet sorumluluğu rejimi bakımından ise, mevcut sistem mağdur devletlerin korunması açısından önemli bir çerçeve sunmakla birlikte, nükleer güç kaynaklarının doğurabileceği zararların karmaşık yapısı karşısında bazı yetersizlikler göstermektedir. Özellikle zararların ölçülmesi, uzun vadeli etkilerin belirlenmesi ve kusurun tespiti gibi konular, uygulamada ciddi güçlükler yaratmaktadır (Demirer 2025).

Çalışmada ayrıca, nükleer güç kaynaklarının yalnızca teknik ve hukuki bir mesele olmadığı, aynı zamanda uluslararası güvenlik ve jeopolitik rekabet açısından da kritik sonuçlar doğurduğu ortaya konulmuştur. Uzay sistemlerinin nükleer caydırıcılık mekanizmalarıyla olan yakın ilişkisi, bu alandaki risklerin yalnızca çevresel değil, aynı zamanda stratejik boyutlar taşıdığını göstermektedir (Raju & Wan 2023).

Uzay ekonomisinin gelişimi ve özel sektörün artan rolü de, nükleer güç kaynaklarının önemini daha da artırmaktadır. Özellikle uzay kaynaklarının kullanımı, gezegenler arası görevler ve uzun süreli uzay faaliyetleri, yüksek kapasiteli ve güvenilir enerji sistemlerine olan ihtiyacı artırmaktadır. Bu bağlamda nükleer enerji, uzay ekonomisinin sürdürülebilirliği açısından kritik bir unsur olarak değerlendirilmektedir (Sevim 2023; ESA 2007).

Bölgesel ve ulusal yaklaşımlar incelendiğinde ise, farklı aktörlerin nükleer uzay teknolojilerine yönelik politikalarının önemli ölçüde farklılık gösterdiği görülmektedir. Bu durum, küresel ölçekte ortak bir standart oluşturulmasını zorlaştırmakta ve uluslararası iş birliği süreçlerini karmaşık hale getirmektedir.

Bu çalışma kapsamında ulaşılan en önemli sonuçlardan biri, mevcut uluslararası hukuki çerçevenin nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımına ilişkin ihtiyaçları tam anlamıyla karşılayamadığıdır. Özellikle bağlayıcı düzenlemelerin eksikliği, denetim mekanizmalarının zayıflığı ve yeni teknolojilere uyum sağlama konusundaki yetersizlikler, normatif reform ihtiyacını açıkça ortaya koymaktadır. Bu çerçevede, geleceğe yönelik olarak:

• bağlayıcı uluslararası normların geliştirilmesi
• teknik ve hukuki düzenlemelerin entegrasyonu
• uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi
• şeffaflık ve denetim mekanizmalarının artırılması

gibi adımların atılması büyük önem taşımaktadır (Yang 2025; IAEA 2009).

Sonuç olarak, nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı, insanlığın uzay keşiflerindeki ilerlemesi açısından vazgeçilmez bir araç olmakla birlikte, beraberinde getirdiği riskler nedeniyle dikkatli ve kapsamlı bir şekilde düzenlenmesi gereken bir alandır. Bu nedenle, teknik gelişmeler ile hukuki düzenlemeler arasında dengeli ve bütüncül bir yaklaşım benimsenmesi, bu alandaki en temel gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kaynakça (Bibliography)

Akbay, Y. (2023). Uzay faaliyetlerinin hukuki boyutu ve gelişen teknolojiler.

Brill. (2023). The use of nuclear power sources in outer space. In Space law and policy. Brill Nijhoff.

Demirer, M. (2025). Nükleer güç kaynaklarının dış uzayda kullanımı ve hukuki boyutları.

European Space Agency (ESA). (2007). ESA’s approach to nuclear power sources for space applications.

Fizik Mühendisleri Odası (FMO). (tarih yok). Nükleer güç santralleri.

Gürsel, A. (tarih yok). Uzay hukukunda güncel gelişmeler.

Güven, A. (2010). Using nuclear energy in a spacecraft for propulsion and power in a microgravity environment (Yüksek lisans tezi).

International Atomic Energy Agency (IAEA). (2009). Safety framework for nuclear power source applications in outer space. Vienna.

McGill Law Journal. (1979). After the fall: An analysis of Canadian legal claims for damage caused by Cosmos 954.

National Aeronautics and Space Administration (NASA). (1995). Cassini final environmental impact statement (FEIS).

National Aeronautics and Space Administration (NASA). (2024). Nuclear power in outer space bibliography. https://www.nasa.gov/headquarters/library/find/bibliographies/nuclear-power-in-outer-space/

Raju, N., & Wan, W. (2023). Space–nuclear escalation risks. Journal of Strategic Studies.

Sevim, T. (2023). Uzay kaynaklarının kullanımına ilişkin Birleşmiş Milletler yaklaşımı.

TASAM. (tarih yok). Uzay ve nükleer bağlamdaki eskalasyon riskleri.

Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA). (2019). Nükleer enerji raporu.

United Nations. (1967). Treaty on principles governing the activities of states in the exploration and use of outer space, including the Moon and other celestial bodies (Outer Space Treaty).

United Nations. (1972). Convention on international liability for damage caused by space objects (Liability Convention).

United Nations. (1975). Convention on registration of objects launched into outer space (Registration Convention).

United Nations Office for Outer Space Affairs (UNOOSA). (1992). Principles relevant to the use of nuclear power sources in outer space.

United Nations Office for Outer Space Affairs (UNOOSA). (tarih yok). Nuclear power sources in outer space. https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/copuos/stsc/nps/index.html

U.S. Department of Energy. (2024). The history of nuclear power in space. https://www.energy.gov/articles/history-nuclear-power-space

World Nuclear Association. (2024). Nuclear reactors for space. https://world-nuclear.org/information-library/non-power-nuclear-applications/transport/nuclear-reactors-for-space

Yang, K. (2025). International regulation for the use of nuclear power sources in outer space. Acta Astronautica.

…

© 2026 Zeynep Gamze Bıçak / Bıçak Hukuk Bürosu – Tüm hakları saklıdır. Bu makale, sayın Zeyneküp Gamze Bıçak tarafından www.bicakhukuk.com sitesinde yayınlanması için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder.

Referans: Bıçak, Zeynep Gamze (2026) “ Nükleer Güç Kaynaklarının Dış Uzayda Kullanımı”, https://www.bicakhukuk.com/nukleer-guc-kaynaklarinin-dis-uzayda-kullanimi/, Prgf . __., Erişim Tarihi: …